تبیین حقیقت وجود ذهنی و پاسخ به شبهات

معنای قول به شبح

جوابی را که مرحوم آخوند از طرف ایشان می‌دهند این است که مسئله در اینجا با مسئلۀ قول به شبح فرق می‌کند؛ در مسئلۀ قول به شبح صحبت در این است که آنچه که در ذهن هست از نظر نفس و از نظر ماهیت عین آنچه که در خارج هست نیست و شباهتی به آنچه که در خارج هست دارد. اگر آنچه را که در نفس هست ما او را صورت عینیه بدهیم آن شیء در خارج تحقق پیدا نمی‌کند بلکه چیز دیگری خواهد شد! این قول به اشباح است.

کلام مرحوم سید با این مطلب تفاوت دارد! مرحوم سید می‌فرمایند که حقیقت شیء در هردو وجود خارج و وجود ذهنی یکی است الاّ اینکه در وجود خارجی، این حقیقت که ماهیت است در تحت مقولۀ وجود و عرض است ولی همین حقیقت شیء به‌واسطۀ وجود ذهنی ـ همان حقیقت یعنی جنبۀ حکایت در اینجا عیناً وجود ذهنی منطبق با وجود خارجی است ـ همان حقیقت به‌صورت کیف نفسانی در ذهن نقش می‌بندد پس با قول به شبح فرق می‌کند. مرحوم سید در اینجا می‌فرماید: آنچه که در خارج هست با آنچه که در ذهن هست یکی است یعنی حقیقت شیء یکی است؛ اگر در خارج غنم وجود دارد، در ذهن هم همان غنم وجود دارد اگر در خارج ابلی وجود دارد، ابل در ذهن هم همان ابل در خارج است اگر در مقابل ما انسان قرار دارد انسان در ذهن هم همان انسان در خارج است ولکن انسانِ در خارج در تحت مقولۀ جوهر و عرض است. چرا؟ به‌جهت وجود عینی. انسان در ذهن در تحت مقولۀ کیف هست. چرا؟ به‌واسطۀ وجود ذهنی. پس یک حقیقت انسان است که در تحت دو مقوله هست؛ گاهی در تحت مقولۀ جوهر و عرض است در خارج تحقق پیدا می‌کند و گاهی تحت مقولۀ [کیف است] و این با قول به شبح در اینجا تفاوت می‌کند.