پاسخ به اشکال لزوم تأثر نفس از صور ذهنی

ثُمَّ عَلىٰ تَقدیرِ أن یَکونَ لِلصورِ الخیالیة قیامٌ حلولیٌ بِالنَّفسِ نَقولُ إنَّ شَرطَ الاتصافِ بِشیءٍ الانفعالُ و التَّأثرُ مِنهُ دونَ مُجردِ القیام.¹

جوابی که تابه‌حال دادیم براین‌اساس بود که اشیاء یا به اشراف نفس یا به‌واسطۀ انطباع بر جلیدیه یا سایر اعضاء در ذهن انتقاش پیدا می‌کنند. حالا بر تقدیر اینکه صور خیالیه قیام حلولی به نفس داشته باشند و عارض بر نفس بشوند و نفس به‌عنوان ظرف برای آنها قرار بگیرد، این‌طور پاسخ می‌دهیم: شرط اتصاف به یک شیئی این است که آن شیء منفعل بشود و از آن شیء تأثر پیدا کند. چه وقتی به این کاغذ، أبیض می‌گوییم؟ وقتی که متأثر از بیاض باشد. اما صرف قیام یک شیء به یک شیء موجب اتصاف به او نیست و آن شیء نیست.

فإنَّ المبادیَ الفَعالة لِوجودِ الحوادثِ الکونیة مَعَ أنَّ لَها الإحاطةُ العِلمیةُ عَلىٰ نَحوِ ارتِسام صورِ تِلکَ الأشیاءِ فیها کَما هوَ مَذهبهُم لٰکن لا یَتَّصفُ بِالکائناتِ و أعراضها الجسمیة لِأنَّ قیامَ الصّورِ الکونیةِ بِمبادیها العالیةِ مِن جَهةِ الفِعلِ و التَّأثیرِ فی تِلکَ الصّور دونَ الانفعالِ و التَّأثرِ عَنها.

مبادی فعاله برای وجود حوادث کونیه بااینکه برای آن مبادی فعاله احاطۀ علمی است و بر نحو ارتسام و صورت‌بندی و نقش این صور ـ صور این اشیاء ـ در آن مبادی فعالیه هست، آن مبادی فعاله و آن أسماء و صفات کلیۀ الهیه، اینها متصف به مراتب نفس وجودات خارجی و اعیان خارجی و اعراض جسمانی نیستند بلکه آنها در مقام تجرد هستند. اشیاء خارجی در مقام ماده و صور مادی است.

لِأنَّ قیامَ الصّورِ الکونیةِ ... قیام این صور خارجیۀ کونیه، عالم کون و فساد، به مبادی عالیۀ خودشان به آن اسماء و صفات کلیه، از جهت فعل و تأثیری است که آن مبادی در این اعیان خارجی به‌وجود می‌آورند اما نه از جهت انفعال و تأثّر از آن صورت است؛ یعنی مطلب به‌عکس است و از آن ناحیه، تأثیر و فعل است، نه از این ناحیه انفعال و تأثّر نسبت به آن مبادی عالیه.