پاسخ به اشکال لزوم تأثر نفس از صور ذهنی

علیٰ‌کلّ‌حال این تصوری که برای انسان پیدا می‌شود، مرحوم آخوند می‌فرمایند که اینها تصور است، بیخود هم تصور نکنید! این تصور آدم را فردی از آن مفهوم نمی‌کند. انسان تصور کند وزیر بشود. نه بابا! بیخود تصور نکن این چیزها که فایده ندارد! تصور چیزهایی را بکنیم که تصور او خلاصه انسان را به حال‌وهوایی می‌رساند والاّ انسان بخواهد تصور بکند وزیر بشود، خب وزیری که یک نخست‌وزیر عوض بشود آن وزیر هم پی کارش برود و در خانه بنشیند و همان کار همیشگی‌اش را باید بکند [فایده‌ای ندارد]! هر کسی رئیس‌جمهور بشود، رهبر بشود، قائم‌مقام بشود، وزیر بشود، ولیعهد بشود. هر کسی و هرچه می‌خواهد بشود، آخر قضیه چیست؟! آخر قضیه این است که جناب عزرائیل تشریف می‌آورد و می‌گوید که بفرمایید! نهایت نهایتی که انسان درجه پیدا بکند، این است. انسان باید تصور چیزهایی را بکند که عزرائیل که سهل است، پدر جدّ عزرائیل هم نمی‌تواند آن را از انسان بگیرد!

تصورات مفید برای انسان

انسان باید این تصورات را بکند، تصوراتی که انسان را به حرکت و به جستجو و به پیگیری وامی‌دارد. اینها تصوراتی است که نفسِ تصور هم برای انسان مفید است و تبعات آن‌هم برای انسان مفید است والاّ نشستن و برای این نقشه کشیدن و امشب این کار را بکنیم، حریف را از میدان به در کنیم، فردا آن نقشه را بریزیم، یک آبرویی از او ببریم که مردم به رأی ندهند، پس‌فردا فلان کنیم و شروع کنیم پرونده‌اش را بررسی کردن و... این تصورات تصوراتی است که آدم را به جایی نمی‌برد. از من به شما گفتن، شما هم که بهتر می‌دانید. اینها نه به‌درد دنیای آدم می‌خورد نه به‌درد آخرت آدم می‌خورد!

اقوائیت وجود ذهنی از وجود خارجی

مرحوم آخوند می‌فرمایند: تصور، انسان را فردی از او نمی‌کند. یعنی وقتی که انسان خدا را تصور بکند خدا نمی‌شود. پیغمبر را تصور بکند، پیغمبر نمی‌شود. این کلام ایشان بود که بر اختلاف بین دو حمل مطلب را به این کیفیت بیان می‌کنند. اما همان‌طوری‌که جلسۀ قبل عرض شد، إن‌شاءالله یک بحث مفصلش باشد در تبیین و توضیح مکتب مرحوم آخوند در وجود ذهنی و اختلاف ایشان با محقق دوانی که در آنجا خواهیم گفت که چطور وجود [ذهنی] از نقطه‌نظر قدرت و شدت در مقام تجرد اقواست از غیر آن وجود که عبارت از وجود خارجی است. این مطلب به همین مقدار اکتفا بشود کفایت می‌کند.