پاسخ به اشکال لزوم اتصاف نفس به صور ذهنی

پس حقایق این معلومات باید وصف و نعت برای ذهن باشد؛ یعنی ذهن ما منجمد بشود، ذهن ما داغ بشود، صد درجه ذهن ما حرارت پیدا کند و امثال‌ذلک. چند جواب از این مسئله داده شده است، یکی که از مسائل عالی و از جواب‌های بسیار معنوی و بالاست. قبلاً هم این مطلب گذشت که صور این اشیاء وقتی که نفس اینها را تصور می‌کند، در آن مرتبه‌ای از ملکوت نفس هست بدون اینکه این اشیاء در آن مرتبه حلول کنند و عارض بشوند.

بَل کَما أنَّ الجوهرَ النّورانی أی النفسُ الناطقةُ عندَ اشراقِ نورِها علَی القوّةِ الباصرةِ یُدرِکُ بِعلمٍ حضوری إشراقی ما یُقابِلُ العضوَ الجَلیدی مِنَ المُبصَرات مِن غیرِ انطباعٍ کما هو رأیُ شیعةِ الأقدَمین.

همان‌طوری‌که جوهر نورانی یعنی نفس ناطقۀ انسان وقتی که نور خودش را بر قوۀ باصره و بر چشم اشراق می‌کند، ادراک می‌کند با علم حضوری اشراقی به‌واسطۀ یک حضور اشراقی و ولایتی که به آن امر خارجی که مقابل اوست، ادراک می‌کند و این ولایت را به‌وجود می‌آورد، به علم حضوری آنچه را که مقابل با آن عضو جلیدی از مبصرات هست ادراک می‌کند؛ با آن مرائی که در جلوی چشم قرار دارند ـ آن مرائی و اشیائی که در جلوی چشم قرار دارد ـ بدون اینکه آنها در چشم انطباع پیدا کنند و عکس آنها بر روی جلیدۀ چشم بیفتد. یعنی فقط نفس به‌عنوان یک رابط می‌آید و آن اشیاء خارجی را ادراک می‌کند. مثل اینکه فرض کنید انسان یک چیزی فرضاً شیشه‌ای را در جلوی چشمش قرار بدهد یا یک وسیله‌ای را قرار بدهد تا با آن وسیله بتواند اشیاء را نزدیک کند و ببیند! چشم هم همین‌طور است. در اینجا نقش دیگری نداشته و کار بیشتری انجام نمی‌دهد. فقط نفس می‌آید این را انجام می‌دهد.

خب این مطلبی را که الآن ایشان دارند می‌فرمایند طبق آن قولی است که بر اینکه اشیاء انطباع پیدا نمی‌کنند و قائل هستند که آن کلام، کلام افلاطون و متابعین افلاطون بود، نسبت به همان ادراک حضوری اشیاء در همان وعاءِ ذهن که عبارت از عالم مثال است.