نقد دیدگاه محقق دوانی درباره وجود ذهنی

این اشکالی است که ایشان بر محقق دوانی می‌گیرند؛ یعنی می‌گویند: شما که قائل هستید بر اینکه جوهر در نفس هم جوهر است و جوهریت خودش را ازدست نمی‌دهد، ملتفت این نکته شدید که وقتی این جوهر می‌خواهد روی نفس نقش ببندد جنبۀ عرضی پیدا می‌کند و دیگر در اینجا نمی‌شود که اسم این را جوهر بگذاریم! مگر اینکه یک عنایت و تسامحی در تعبیر مرحوم محقق دوانی قائل بشویم و با آن عنایت این مشکل را از دوش ایشان برداریم. ایشان که می‌فرمایند: الجوهرُ ماهیةٌ إذا وُجدَت فی الخارجِ وُجدَ لا فی موضوعٍ، منظور از این مسئله هم وجود خارجی و هم وجود نفسانی است، هردوی اینها [مدّنظر است]. یعنی به هر کیفیتی وقتی که این جوهر پیدا می‌شود این جوهر در یک موضوعی نیست. بنابراین به‌واسطۀ این مسئله ما آن جنبۀ عروض را از کلام محقق دوانی برمی‌داریم و این وجود جوهر در نفس را وجود منبعث از نفس قرار می‌دهیم؛ یعنی این وجود یک وجودی است که نفس او را به‌وجود آورده و حقیقتی است که این حقیقت را به‌وجود آورده است و وزان نفس در این وجود مانند وزان اضافۀ اشراقیه است که چطور حقایق خارجی را بدون جنبۀ انتساب و اضافه به‌وجود می‌آورد.

عدم لزوم وجود طرفینِ نسبت در اضافۀ اشراقیه

﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾¹ و در اضافۀ اشراقیه لازم نیست طرفینِ نسبت باشند و فقط یک طرف نسبت کفایت می‌کند تا آن امر در خارج محقق بشود. همین‌طور در مورد نفس نیاز نیست که دو طرف وجود داشته باشند. بله، برای مقدمیت مسئله و کیفیتی که نفس می‌خواهد این مسئله را به‌وجود بیاورد باید یک معلوم بالعرضی در خارج موجود باشد. اگر نفس من می‌خواهد صورت این شیشۀ آب را در ذهن تصویر کند باید قبلاً یک هم‌چنین شیشه‌ای در خارج باشد. اگر نفس من می‌خواهد صورت یک کتابی را تصویر کند باید ابتدائاً آن کتاب در خارج باشد. این برای اشیاء خارجی است اما در بعضی از مسائل حتی نیاز به این اشیاء خارجی هم نیست، اینکه مربوط به خارج است. خود نفس از تخیلات و مدرکات خودش می‌گیرد و همین را خودش به‌وجود می‌آورد. یک خیالی می‌کند بعد خودش برای آن خیال یک خیال دیگری می‌تراشد و برای آن تصور یک تصور دیگری می‌تراشد و یک‌مرتبه از آنجا می‌رود به یک جایی می‌رسد که اصلاً سر و تَه ندارد. از کجا به کجا می‌رسد!