تبیین حقیقت وجود ذهنی و پاسخ به اشکالات آن

پس این صورتی که حضرت رفته و مشاهده کرده و برگشته است، در اینجا آن صورت مثالی با وجود خارجی عینیت پیدا کرده است. این جهتی که حضرت الآن دیده آیا خدا این را درست کرده یا نکرده است؟! مگر خدا فاعل حکیم نیست؟! پس چرا این را درست کرده است؟! اصلاً بحث در باب متکلمین و کلامی رفته است و از فلسفه خارج شده است! این حرف از مرحوم آخوند خیلی بعید است که با این مغز فلسفی و حِکَمی، مطالب اهل کلام و مطالبی که خیلی [دقیق نیست را بیان کند].

تمام افعال خارجی معلول برای نیات و تخیلات

بنا بر توحید افعالی که خود شما قائل هستید تمام افعال در عالم، مُستند إلی الله است! آیا تخیلات ما جزو افعال نیست؟! آیا افکاری که می‌کنیم جزو افعال نیست؟! اصلاً قرار فعلیه این است و این علت برای افعال خارجی است. تا یزید در مغزش تصمیم به کشتن امام حسین علیه‌السّلام نگیرد که لشکر نمی‌فرستد! تا ابن زیاد در مغزش تصمیم به قتل سیدالشهدا و سبی ذراری نگیرد که لشکر نمی‌فرستد! تا امام حسین در مغزش تصمیم به اقدام علیه ظلم نباشد که حرکت نمی‌کند که از مدینه به مکه بیاید! تا در مغز حضرت قیام علیه ظلم نباشد که مسلم بن عقیل را نمی‌فرستد! پس چه در مورد قبح و چه در مورد حسن تمام افعال در خارج، همه معلول برای نیات و تخیلات هستند. حالا این تخیلات گاهی تخیلات صحیح و گاهی تخیلات قبیح است. همین تخیل قبیح عمل خارجی را درست می‌کند و همین تخیل صحیح موجب عمل خارج می‌شود. چطور شما صورت حقیقی اعمال خارجی را داخل و وارد در مثال اعظم می‌کنید اما اصل آن را که در مغز هست ـ در نفس است حالا ما تعبیر به مغز کردیم ـ و در نفس انسان وجود دارد فعل نمی‌دانید؟! اینها هم فعل است، فِعلٌ مِن الأفعالِ اینها هم افعال است!