نقد و بررسی نظریه شیخ اشراق درباره عالم مثال

دو نحوۀ تحقق اشیاء در نفس

بنابراین آنچه را که در نفس تحقق پیدا می‌کند دو قسمت است؛ قسم اول تخیلات و تصورات است که این تخیلات و تصورات ازبین می‌رود و نفس دوباره آنها را بر همان وزانت اول ایجاد می‌کند و اینها را ظهور می‌گویند. دوم این است که آنچه را که در نفس وجود پیدا می‌کند ازبین نمی‌رود و ثابت می‌ماند و نفس دوباره به آنها رجوع می‌کند و آنها را احضار می‌کند نه‌اینکه خلق می‌کند. بنابراین آن مثال اعظم عالمی برای خود است که دارای صور و حقایق عینیۀ متناسب با خود است، ارتباطی با نفس انسان ندارد و این نفس انسان دارای مثال متصل به خودش است و این مثال متصل به خود خلق می‌کند و انعدام پیدا می‌کند، خلق می‌کند و انعدام پیدا می‌کند، خلق می‌کند و انعدام پیدا می‌کند و همین‌طور این خلق و انعدام [ادامه دارد] و شما می‌گویید: الله اکبر بسم الله الرحمن الرحیم، السلام علیکم و رحمة الله یک دور دور افلاک، عالم، آسمان و زمین چرخیدید، قرض‌هایتان را اداء کردید، طلب‌هایتان را از مردم گرفتید، دخترهایتان را شوهر دادید، پسرها را زن دادید و ولیمه دادید! إن‌شاء‌الله خدا قسمت کند که ولیمه دهید و چه‌کار کنید! و وقتی می‌گویید: السلام علیکم و رحمة الله، کجا بودید و کجا رفتید؟! اینها همه تخیلاتی است که این تخیلات به‌واسطۀ اصدار نفس جنبۀ انعدام پیدا می‌کند، می‌آید و می‌رود و دیگر چیزی باقی نمی‌ماند و این مثال اصغر و مثال متصل به نفس می‌شود. این اشکال مرحوم آخوند نسبت به کلام شیخ اشراق بود.

ماحصل اشکال این شد که ما قائل به مثال اعظم هستیم و در این مسئله شک نداریم همان‌طور که برهان عقلی این را نسبت به سلسلۀ علل ثابت می‌کند، مسائل شهود حکماء و اهل مکاشفه و عرفا هم این مطلب را ثابت می‌کند و همین‌طور آنچه را که مورد مرآی و مشاهَد مردم است، آن‌هم این مسائل را ثابت می‌کند؛ آن خوابی را که یک شخص در عالم خواب می‌بیند نفسش درست نکرده است بلکه این در عالم خواب رفته و یک مسائل و چیزهایی را دیده است و بعد در خارج تحقق پیدا می‌کند، نه‌اینکه نفس او می‌زاید! او می‌رود و مطالبی را می‌بیند و فلان شخص و فلان قضیه را می‌بیند و بعد می‌بیند در خارج هست درحالی‌که اصلاً نسبت به این قضیه سبقت ذهنی ندارد و نمی‌توانیم بگوییم که این اصدار نفس است. در این مسئله شک نداریم منتها مرحوم شیخ اشراق همه را یک کاسه داخل در تحت مثال اعظم قرار دادند؛ چه اشیائی که قبلاً در عالم مثال اعظم بوده است و چه آنچه را که از نقطه‌نظر صور خارجی آنها را مشاهده می‌کنیم، تمام اینها در مثال اعظم است و چه آنچه را که در مرایا و آینه و اشیاء صیقل به‌عنوان وجود ثانوی و وجود بالعرض تحقق پیدا می‌کند، آن‌هم در عالم مثال است و همین‌طور تمام تخیلات و تصورات ما در مثال اعظم است. پس هیچ چیزی برای نفس باقی نمی‌ماند و دیگر یک کاسه همه داخل در مثال اعظم است. این‌طور نیست! آنچه را که مربوط به مثال اعظم است و در عالم برزخ و مثال است، آن اشیائی خاصّ به خود است که خداوند خلق کرده و از نقطه‌نظر سلسلۀ علیت در این عالم کم‌کم تحقق پیدا خواهد کرد یا بعضی‌ها هم تحقق پیدا نخواهد کرد و آن مربوط به عالم مثال است. این یکی.