نقد و بررسی نظریه شیخ اشراق درباره عالم مثال

تعریف ندا و صَداء

مانند صَداء؛ برگشت صدا را صَداء می‌گویند. مخصوصاً وقتی که انسان در کوهستان یک صوتی را دربیاورد می‌تواند این معنا را مشاهده کند یا فرض کنید در طبقاتی باشد یا در بعضی از جاهایی ‌که گنبد دارد و یک حالت انعکاس صدا دارد، وقتی که صدایی دربیاید، در انعکاس آن به طبقات مختلف صداهای مختلفی برگشت می‌کند که آن برگشت صدا را صَداء می‌گویند. نوا و ندا عبارت از همان صدای اصلی است و صَداء عبارت از برگشت این ندا به آن مرجع و مقصد اصلی است. این‌هم وجود دارد منتها وجود او وجود بالعرض است یعنی آن اصل عبارت از آن صوتی است که از دهان متکلم خارج می‌شود ولی وقتی که این صوت به یک مانع می‌خورد و برمی‌گردد شما دوباره همان را مشاهده می‌کنید، دوباره به این مانع می‌خورد و برمی‌گردد و مشاهده می‌کنید. در بعضی از جاها مثل گنبد مسجد شاه در اصفهان وقتی چند مرتبه صدایی باشد همین‌طور چند مرتبه این صدا برگشت دارد. این بسته به کیفیت زاویه‌هایی است که معمار این گنبد را براساس آن زاویه‌ها طرح‌ریزی کرده است.

احول بودن همۀ انسان‌ها

یااینکه شکلی را که احول مشاهده می‌کند، آن شکل جنبۀ بالعرض دارد. احول عبارت از دو بین است، احول یعنی کسی که دو می‌بیند؛ دو شیء می‌بیند. همۀ ما احول هستیم! تااینکه این حِول ازبین برود و انسان یکی ببیند خیلی کار دارد! خیال می‌کنیم که دو نمی‌بینیم ولیکن اینها کار زیادی دارد، خدا توفیق بدهد. علیٰ‌کلّ‌حال احول دو می‌بیند درحالی‌که در خارج دویی نیست بلکه در خارج یکی است. پس آن را که می‌بیند، آن جنبه جنبۀ بالعرض دارد؛ یعنی وقتی که چشم یک حالت و شیئی را مشاهده می‌کند به تبع او یک امر دیگری هم مشاهده می‌شود درحالی‌که وجود خارجی ندارد و فقط مشاهدۀ احول است ولیکن در خارج تحقق ندارد و آنچه که در خارج هست فقط یک امر واحد است. این مربوط به احول و آن‌هم مربوط به این! بنابراین نظر مرحوم آخوند بر این است که اشیائی که شبح از شیء اصلی هستند جنبۀ حسی دارند و این جنبۀ حسی در خود عالم موجود است، این یک اشکال است.