نظریه شیخ اشراق در کیفیت ابصار و ادراک

ببینید اینکه مرحوم شیخ اشراق به‌دنبال آن هستند و می‌فرمایند: صورت عبارت از یک انطباع شیء در شیء نیست. خیال می‌کنم در اینجا یک خلطی محقق شده است که اگر تفکیک بین این دو مسئله را بدهیم، هم قول به ابصار به معنای امروزی خودش جایگاه خودش را پیدا می‌کند و هم کلام و نظریۀ مرحوم شیخ اشراق در آنجا تثبیت می‌شود همان‌طوری‌که مرحوم آخوند هم نظریۀ مرحوم شیخ اشراق را قبول دارند منتها یکی دو اشکالی نسبت به مسئله می‌کنند که شاید مربوط به درس جلسۀ بعد بشود.

اشکال مرحوم آخوند بر نظریه شیخ اشراق

آن اشکال این است که اگر مقصود از مسئلۀ ابصار جنبۀ مادی اوست یعنی شما برای ادراک ذهن و ادراک نفس احتیاج به هیچ چیزی ندارید و فقط به مقابلۀ نفس با مرئی احتیاج دارید. چگونه ابصار محقق می‌شود؟! دوتا لیوان هم در مقابل همدیگر بگذارید، تقابل انجام شده است. خب چرا نقش این لیوان در این شیشه قرار نمی‌گیرد و چرا او در این قرار نمی‌گیرد؟ به‌خاطر اینکه هیچ ارتباطی با همدیگر ندارند! یک کتاب را درقبال کتاب دیگر بگذارید، هیچ ابصار محقق می‌شود؟ نه. تقابلی که بین رائی و مرئی هست چه نقشی در مسئلۀ دیدن ایفا می‌کنند؟ اگر قرار بر این باشد که هیچ مسئلۀ خارجی محقق نشود خب من دیگر چرا چشمم را باز کنم؟ چشمم را ببندم، خب مقابل مرئی هستم دیگر! وقتی من مقابل با مرئی هستم چه چشمم را باز کنم و چه ببندم، چشم را ببندم و توقع هم داشته باشم که از عالم خارج از خودم اطلاع پیدا کنم! پس این نیست. مقصود این است که باید از نقطه‌نظر مادی یک مطلبی انجام بگیرد و بعداً از نقطه‌نظر مادی مطلب دیگری انجام بگیرد که حالا اسم او را ابصار می‌گذارند یا چیز دیگری می‌گذارند. علیٰ‌کلّ‌حال نمی‌توانیم نقش ماده و تقابل مادی را در این مسئله و پیدایش این قضیه ندیده بگیریم! صرف مقابله شدن رائی با مرئی چیزی را علاج نمی‌کند و چیزی را حل نمی‌کند بلکه باید یک مطلب خارجی انجام بگیرد! شما در مقابل یک صوتی قرار بگیرید و بعد دستتان را داخل گوش کنید چیزی متوجه نشوید، خب این فایده ندارد. شما در مقابل یک مرئی قرار بگیرید و چشمتان را ببندید، نتیجه‌ای ندارد. فرض کنید که یک غذایی را بخورید منتها قبل از اینکه آن غذا را بخورید یک ماده‌ای را بخورید که حسّ لامسۀ زبان را از کار بیندازد، دیگر نمی‌توانید چیزی را بچشید و فایده‌ای ندارد.