نظریه شیخ اشراق در کیفیت ابصار و ادراک

کلام مرحوم شیخ شهاب بر این پایه است که دو نظر راجع به کیفیت ابصار وجود دارد؛ نظر اول نظر ارسطو است که می‌گوید: صور خارجی در همان جلیدیه و به تعبیر ما در قرنیه انطباع پیدا می‌کنند و نقش می‌بندند. همان‌طوری‌که اشیاء خارجی در ما نقش می‌بندند و انطباع پیدا می‌کند، صور خارجی هم در اعضاء و جوارح چشم نقش می‌بندد و این کیفیت ابصار است.

نظر افراد دیگر همان‌طوری‌که نظر ریاضییون و قائلین به کیفیت شعاع و تصویر اجرام مخروطی و هروی است، آنها قائل هستند که اشیاء خارجی و صور خارجی در قرنیه انطباع پیدا نمی‌کنند بلکه یک نور از چشم خارج می‌شود و به اشیاء خارجی برخورد می‌کند و به این ابصار می‌گویند ولی علیٰ‌کلّ‌حال اینها از این غافل هستند که نوری که از چشم خارج می‌شود و به اشیاء می‌خورد، خب این تا دوباره به خود چشم برنگردد که ابصار تحقق پیدا نمی‌کند! بحث راجع به کیفیت ابصار در ذهن ـ حالا یا در عین یا در نفس ـ است اما صرف خروج نور از چشم به شکل مخروط و برخورد او با اشیاء خارج که موجب ابصار نیست، این دوباره باید برگردد و در برگشت ابصار تحقق پیدا می‌کند. خب این همان رأی اوّلی‌ها می‌شود و تفاوتی با این قضیه ندارد. معلم اول؛ ارسطو هم همین را می‌گفت. می‌گفت: اشیاء و صور خارجی در قرنیه انطباع پیدا می‌کند، آن بندۀ خدا هم که همین را می‌گفت. مرحوم شیخ اشراق می‌فرمایند: نه، این است و نه آن است. آنچه را که ایشان اثبات می‌کنند این است که می‌فرمایند: نه، اصلاً به مقابلۀ رائی با مرئی ابصار تحقق پیدا می‌کند یعنی همین‌قدر که انسان مواجه بشود و چشمش را نبندد و باز نگه دارد و مرأی در مقابل او باشد، این ابصار و صورت‌بندی و نقش صورت در بصر تحقق پیدا می‌کند، در انسان تحقق پیدا می‌کند. اما ایشان می‌خواهند کیفیت تحقق را به یک نحو دیگری و به این کیفیت بیان کنند.