اثبات وجود عالم مثال و حقایق غیرمادی

خب مطلب زیاد است و جای صحبت آن‌هم در بحث عرفان نظری است. إن‌شاءالله حالا در بحث مباحث نفس اگر خدا توفیق داد و ظهوری نشد ـ خیال می‌کنم با این کیفیت که ما می‌رویم این قضیه به مابعد ظهور و رجعت کشیده بشود! ـ آنجا توضیحاتی خواهیم داد.

و بِالجملةِ فإنمّا یُثبتُ بِأدلةِ الوجودِ العلمی لِلأشیاءِ الصوریةِ وجودُ عالمٍ آخَر و أنّ لِهذه الصورِ و الأشباحِ وجوداً آخَر سوىٰ ما یَظهَرُ عَلى الحواسِ الظاهرةِ.¹

مرحوم آخوند می‌فرمایند که ماحصل مطلب این است که آنچه به ادلۀ وجود علمی ثابت می‌شود، برای اشیاء صوریه؛ اشیائی که صورتشان در ذهن می‌آید یک وجود عالم دیگری است، برای این صور و اشباح یک وجود دیگری غیر از آن صور و اشباح و غیر از وجودی که برای حواس ظاهر است که در قوای دماغی انسان است.

و بِذلکَ الوجود یَنکشِفُ و یَظهَرُ عندَ القوَى الباطنیةِ بَل رُبما یُشاهِدُها النفسُ المجردةُ المُنزَّهَةُ عن مقارنةِ شی‌ءٍ مِن هذینِ الوجودینِ المُستَعِلیةِ عن مخالطةِ هذینِ العالَمَین.

اشیاء به‌واسطۀ این وجود که در عالم دیگر است، پیش قوای باطنیه انکشاف و ظاهر می‌شود یعنی چون وجود دیگری هست این وجود ظهور و انکشافش در قوای باطنی است. چه‌بسا نفس ـ نفسی که مجرد و منزه از مقارنۀ شیء است از این دو وجود یعنی از باطن و از این حواس ـ این اشباح و صور را مشاهده می‌کند. نفس حتی از عالم مثال هم بالاتر است. و دیگر در آنجا اصلاً صورت نیست. در آنجا اصلاً فقط معنای محض و یک حقیقت بدون صورت است و از هر دو وجود این مرتبۀ نفس بالاتر است که حقیقتش از صقع ملکوت است.

المُستَعِلیةِ عن مخالطةِ هذینِ العالَمَین؛ بالاتر از مخالطه و خلط شدن و آمیخته شدن با عالم ظاهر و عالم مثال که عالم باطن است می‌باشد.

بِمعونةِ القوَى الباطنیةِ کَما یشاهد هذه الأشباح بِمعونةِ القوَى الظاهرةِ و بِالجملةِ یَستَدِّلُ النفسُ المجردةُ بِإدراکِ القوَى الظاهرة على وجودِ هذا العالمِ و بِإدراکِ القوَى الباطنةِ على ثبوتِ عالم آخَر شَبَحیٍّ مِقداریٍّ کَما یَستَدِلُّ بِإدراکِ ذاتِها و الحقائقِ العقلیة على وجودِ عالَمٍ عقلی خارجٍ عنِ القسمینِ عالٍ علَى الإقلیمَین.