
ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس
تبیین تفاوت میان مفاهیم ذهنی و آثار وجودی در عالم خارج
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق کیفیت تحقق وجود ذهنی و جایگاه آن در مقولات میپردازند. بحث با بررسی دیدگاه آخوند ملاصدرا درباره نحوه حضور طبایع کلیه در ذهن آغاز شده و بر این نکته تأکید میشود که آنچه در ذهن تصور میشود، همان حقیقت مفهوم است، اما از نظر وجودی، این تصورات در تحت مقوله کیف نفسانی قرار میگیرند. در ادامه، تفاوت بنیادین میان مفاهیم ذهنی و آثار خارجی مورد واکاوی قرار میگیرد تا مشخص شود چرا تصور یک شیء، لزوماً به معنای تحقق فردی از آن در ذهن با تمام آثار خارجیاش نیست. در نهایت، با اشاره به اهمیت مراقبه، بر این نکته تأکید میشود که هر تصور ذهنی، وجودی مجرد و ماندگار است که آثار وضعی بر نفس انسان میگذارد و میتواند موجب کدورت یا نورانیت نفس شود؛ لذا توجه به کیفیت تصورات و پرهیز از خطورات سوء، نقشی حیاتی در مسیر تکامل و تقرب به خداوند دارد.
ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس
2اما صحبت در این است که آنچه را که ما تصور میکنیم عبارت از همان مفهومی است که در ذهن میآوریم؛ اگر درست بیاوریم! حالا با آنچه که در خارج هست چقدر تطبیق میکند یا تطبیق نمیکند این یک مسئلۀ دیگری است!
ممکن است یک شخصی خیلی هم نظریهپرداز خوبی باشد اما هیچ خبری از خارج نداشته باشد که در خارج چه میگذرد! در اطاق خودش نشسته و مدام نظریه مینویسد و مدام کتاب چاپ میکند و بیرون میدهد! حالا در خارج تحقق پیدا میکند یا نمیکند یک مسئلۀ دیگری است. به عبارت دیگر یک نظریهپرداز باید فکر وجود خارجی و تحقق خارجی نظریۀ خود را هم بکند که بالأخره در خارج انجام میگیرد یا نه، و این نظریه بتواند در خارج وجود پیدا کند. مسئلۀ وجود یک مطلب است و مسئلۀ مفاهیم ذهنی مطلب دیگری است.
بیان مفهوم و تعریف حمل اوّلی ذاتی
حالا آنچه را که ما در ذهن تصور میکنیم عبارت از همان طبیعتهای نوعیهای است که ما آنها را در خارج مشاهده میکنیم؛ طبیعت انسان، حیوان، آسمان، زمین، شجر، درخت، هوا، فرش، عرش، مجرد و ماده. این طبیعتهای نوعیه را که تصور میکنیم، تصور ما یک معنایی از این طبیعت به ما میدهد. همینکه شما یک کبوتر را در ذهن میآورید و میگویید: «کبوتر»، اگر اطلاعی داشته باشید، شکل خاص، کیفیت پرواز خاص، آن حرکات خاص، اختلاف او با سایر پرندگان و آثاری که مترتب بر اوست ـ اینها هم که ذاتیات و اعراض باشد ـ همراه با او در ذهن شما میآید. همینکه شما میگویید: پرنده، خواهینخواهی یک معنایی در مقابل این پرنده و طیر در ذهن شما قرار میگیرد که آن طبیعت نوعیه پرنده است حالا ولو آنکه بهعنوان مبهم و مجمل باشد و پرندۀ خاص و شکل خاصی نباشد. این معنا که در مقابل این موضوع در ذهن قرار گرفته است را حمل اوّلی ذاتی میگویند که عبارت از همان مفهوم و معنا و برداشتی است که انسان در ذهن تصور میکند. این حمل، حمل اوّلی ذاتی میشود.
