ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس

تلمیذ: اصل تصور وجود مطلق که انگار یک فرد واقعی است، این چیست؟

استاد: آن‌هم همین‌طور است. آن‌هم در تحت مقولۀ کیف هست چون در ذهن آمده ولی تصورش همان خودش است.

شما وقتی یک وجود را بدون شکل، بدون انسان، بدون غنم، بدون سماء، بدون ارض و حتی بدون خدا ـ یعنی چون بالأخره خدا هم وجودش وجود مجرد است ـ تصور می‌کنید، این تصور وجود عبارت از تصور وجود است؛ یعنی الآن شما مفهوم وجود را در ذهن آوردید. مثل اینکه مفهوم این شیشه را در ذهن می‌آورید، مفهوم کتاب را در ذهن می‌آورید، وجود را هم برای خودش در ذهن می‌آورید.

تلمیذ: کلی است یا جزئی؟

استاد: کلی می‌شود و دیگر جزئی نیست.

تلمیذ: جزئی است دیگر!

استاد: کدام؟

تلمیذ: آن مفهوم قاعدۀ وجود. شما یک فرد و یک وجود را مطلق در ذهن می‌آورید.

استاد: بله، اگر منظور جزئی به‌عنوان تشخص باشد، نه به‌عنوان سِعی.

آن وجودی را که شما در ذهن می‌آورید جنبۀ سِعی دارد؛ یعنی وسعت دارد که هم وجود مجرد را بگیرد و هم وجود ماده را، هم وجود خالق را [بگیرد] و هم وجود مخلوق را، آن سعی است.

ولی از این نقطه‌نظر که وجود واحد است و ثانی برنمی‌دارد، بله، جزئی است.

تلمیذ: پس هم کلی است و هم جزئی است.

استاد: بله.

تلمیذ: کلی آن از نوع سعی است.

استاد: سعی است نه کلی از باب کلی طبیعی، نه کلی منطقی. بلکه کلی از باب کلی وسعت و لایتناهی بودن و قابل جریان و قابل سریان به همۀ مظاهر و همۀ تعینات بودن.

تلمیذ: می‌شود موضوع، محمول واقع بشود؟

استاد: بله، می‌تواند. همین‌که می‌گویند: الکتابُ ما هو؟ می‌گویید: وجودٌ. اینکه می‌گویید: وجودٌ، محمول برای کتاب قرار گرفت.

تلمیذ: ماهیات پس چرا موضوع برای محمول می‌شوند؟

استاد: ماهیات قرار می‌گیرد. ماهیات به‌جای خودش ...

ماهیات در صورتی است که شما بخواهید تعریف از ماهیت کتاب کنید ولی اگر بخواهید از وجود کتاب تعریف بکنید، دیگر نمی‌شود که ماهیت محمول قرار بگیرد، وجود باید قرار بگیرد.