تبیین کیفیت حمل و اندراج مفاهیم در مقولات

و لَم یَکن الأشخاصُ أیضاً مُندرجةً تحتَ تِلکَ المَقولات عَلىٰ هذا الوَجه إذ حَقیقةُ الشّی‌ءِ لیسَ إلاّ الماهیة النوعیة لَه.

بنابراین اشخاص مندرج در تحت این مقولات نیستند ـ چه اشخاص خارجی و چه اشخاص ذهنی ـ چون شما گفتید که این طبایع در تحت هیچ مقوله‌ای نیست. وقتی که ما این طبیعت نوعیه را مثل شجر، حجر، آسمان، زمین، ستارگان، فرش، درخت، دیوار، سنگ، انسان، غنم و تمام اینها در ذهن تصور بکنیم که در تحت مقوله‌ای از مقولات نیستند بنابراین در وجود خارجی هم نباید در تحت مقولات باشند چون مقوله، ذاتی برای اینهاست. نفی مقولیت که ذاتی برای این از این موضوع هست اقتضا می‌کند که این موضوع داخل در تحت هیچ مقوله‌ای از مقولات ـ چه در وجود خارجی و چه در وجود ذهنی ـ نباشد. و هو خلافٌ! زیرا حقیقت شیء همان ماهیت نوعیۀ شیء است و شما هم که ماهیت نوعیۀ آن شیء را از این سلب می‌کنید و می‌گویید که در تحت مقوله نیست.

جوابی ایشان می‌دهند، می‌فرمایند:

قلتُ: کونُ موجودٍ مُندرجاً تَحتَ مَقولةٍ یَستتبِعُ أمرَین‌ أحدهما أن یَکونَ مَفهومُ تِلکَ المَقولةِ مأخوذاً فی حَقیقتهِ.

هر موجودی که داخل در تحت دو مقوله باشد اقتضای دو مطلب را می‌کند؛ مطلب اول اینکه مفهوم این مقوله در حقیقت این شیء اخذ شده باشد و در تعریف این شیء، مفهوم را بیاورید. اگر یک خط را در ذهن بیاورید و بگویید که الخطُّ ما هو؟ عِبارةٌ عَن کمٍّ مُتصلٍ قارٍّ لَهُ جَهةٌ واحدةٌ؛ این تعریفی است که برای خط می‌آورید پس «کم» را در تعریف این خط اخذ کردید.

یا السَّطحُ ما هو؟ عِبارةٌ أن خَطَّین لهُ حدودٌ کمٌّ مُتصلٌ قارٌّ و له حدٌّ مِن طرفِ العالی و مِن طرفِ السافل و مُتصلٌ و قارٌ یَنقسمٌ بِقسمینِ این تعریفی است که برای سطح می‌آوریم بنابراین سطح عبارت از مقولۀ کم شد؛ کمّی‌ که این خصوصیات را دارد در مقابل کمّی که خصوصیات دیگری را دارد و غیر قارّ و تدریجی الحصول است که عبارت از زمان است.