تأثیر تجرد نفس بر ادراک حقایق عقلی

حقانیت مسئلۀ عزلت و انعزال

دیده‌اید که وقتی در یک مجلسی از افراد عادی شرکت می‌کنید و نیم ساعت ـ نیم ساعت که هیچ بلکه یک ربع ـ می‌نشینید و ساکت می‌باشید و هیچ حرفی نمی‌زنید انگار دارند دنیا را بر سر اینها خراب می‌کنند؟! خب بابا یک ربع ساکت بنشینید و هیچ چیزی نگویید و حرفی نزنید. همیشه باید در حال اضطراب و تلاطم و تشویش انجام بشود. چرا؟ چون سنخیت پیدا شده است. اینجاست که واقعاً مسئلۀ عزلت و انعزال حقانیت خودش را نشان می‌دهد که در عین تکلیف انسان باید چطور عمل کند. اینجا دیگر خیلی جای صحبت است یعنی نتایج اخلاق عملی که انسان از این حکمت نظری می‌گیرد، در اینجا می‌تواند جای خیلی زیادی برای ارتباطات انسان پیدا کند. یکی از موارد بسیار بسیار مهم و دقیق است که اتحاد عقل و معقول باشد.

اختلاف کیفیت ادراک ما از توحید و اسماء و صفات جمالیه و جلالیۀ پروردگار

در بعضی موارد مرحوم آخوند می‌فرمایند که مسئله به قوت و شدت مدرَک برمی‌گردد؛ یعنی آن‌قدر مدرَک عالی و راقی و بلندمرتبه است که نفس به‌واسطۀ محدودیت وجودی و ماهوی که دارد نمی‌تواند به آن مدرَک برسد و نمی‌تواند او را ادراک کند. مثلاً مسئلۀ حقیقة الوجود، صرافة الوجود، اطلاع بر اسماء کلیۀ الهی، اطلاع بر اسم رزق به جمیع صور و به جمیع مظاهر خودش و اطلاع بر اسم علم و کیفیت علم پروردگار و نحوۀ احاطۀ علّی و سعی آن علم بر همۀ موجودات، انسان چطور می‌تواند این را ادراک کند؟! با توجه به آن مسئلۀ اطلاق و لایتناهی بودن ذات پروردگار و همین‌طور اسماء و صفات کلیۀ پروردگار، انسان چگونه می‌تواند ادراک کند؟!

همان‌طوری‌که امام باقر علیه‌السّلام می‌فرماید که هر شخصی بر طبق مدرکات خودش تصویری از وحدت و توحید دارد و مانند دو زبانیه‌ای که برای مورچه هست و تمام عالم را با او می‌سنجد و همین‌طور خدا هم در ذهن او به همین کیفیت است و خیال می‌کند که خدا هم دارای دو شاخک است منتها دو شاخک خدا خیلی بزرگ‌تر از این حرف‌ها است!² آنچه را که از معلومات ما هست، محدودۀ وجودی ماست و به‌واسطۀ تقرب و تبدل در آن معلومات، تجرد و سعۀ بیشتری برای نفس حاصل می‌شود و کیفیت ادراک ما از توحید و اسماء و صفات جمالیه و جلالیۀ پروردگار متفاوت خواهد بود.