حقیقت علم و کیفیت تحقق آن در ذهن

منظور از شعر «ای هواهای تو خدا انگیز ...»

هر هوایی از تو، یک خدا درست می‌کند! «ای هواهای تو خدا انگیز»؛ هوا یعنی چه؟! یعنی آنچه که انسان به‌دنبالش می‌رود! آنچه که انسان به‌دنبالش می‌رود خدایش است! حالا ما ببینم که ما به‌دنبال چه می‌رویم؟! واقعاً به‌دنبال خدا می‌رویم یا به‌دنبال هوا داریم می‌رویم؟! خیلی کار خراب است! «وی خدایان تو خدا آزار!»

أما الحسیاتُ فَبِاستینافِ وُجودِها ... اما حسیات به‌واسطۀ استیناف وجود این حسیات از نفس انسانی است که آنها را استیناف می‌کند و این حسیات [نزد نفس انسانی] در غیر از این عالم که عالم ماده باشد تحقق پیدا می‌کنند بلکه عالم تجرد است که تجرد نفس است. بِواسطةِ مَظهرٍ لها کالجلیدیة ... ولی یک مظهر و واسطه می‌خواهد مثل جلیدیه برای چشم و آینه و خیال و غیرها بدون اینکه اینها در آن مظهر حلول کند. حلول نمی‌کند بلکه این واسطه است، داخلش نمی‌آید.

و أمّا العقلیاتُ فَبِارتقاءِ النفسِ إلیها و اتِّصالِها بِها مِن غیرِ حلولِها فی النفسِ و تلک العقلیات فی ذاتِها شخصیةٌ و بِاعتبارِ ماهیاتِها کلیةٌ صادقةٌ عَلى کثیرین مِن أشخاصِ أصنافِها النَّوعیةِ.

اما در صور عقلیه چطور؟ نفس [به‌سوی] این عقلیات ارتقاء پیدا می‌کند و [بدون اینکه در نفس حلول کند] به آن اتصال پیدا می‌کند؛ باز در نفس حلول نمی‌کند که جنبۀ عرض و معروض باشد بلکه نفس خودش خلق می‌کند و این عقلیات در ذات خودشان جنبۀ شخصی دارند و خودشان تحقق خارجی دارند و این صور عقلی به اعتبار ماهیاتشان ماهیات کلیه‌ای دارند که بر بسیاری از اشخاص اصناف نوعیتشان صادق است.

معنای علم

هرچه را که جنبۀ عقلی دارد یک ماهیت کلی دارد؛ مثل علم که عبارت از یک ماهیت کلی است که بر اصناف اشخاص علم صادق است؛ اصناف نوعیه. یا مثلاً رزق یک ماهیت کلی دارد؛ اسماء الهی و صفات الهی، همۀ اینها ماهیات کلیه‌ای دارند که به هرکدام از اینها صادق هستند.