حقیقت علم و کیفیت تحقق آن در ذهن

معنای تحقق نفس در عوالم بالا

تحقق نفس در آن عالم عبارت از مشاهدۀ صور عقلیه بر طبق مراتب عقول، مشاهدۀ صور نوریه بر طبق اشتداد و ضعف آن مرتبه، مشاهدۀ صور روحانیه بر طبق مراتب و مراحل روحانیت و تجرد است و این را ارتقاء می‌گویند. بنابراین آن‌طور که نفس صور حسیه و خیالیه را ادراک می‌کند با آنچه را که صور عقلانیه را با آن ادراک می‌کند، با آن نحوۀ ادراک تفاوت دارد.

فعلاً این مطالبی که اینجا عرض شد ما در اینجا یک تک مضرابی می‌زنیم تا این را هم باز به آینده احاله کنیم چون در اینجا باز چیز است. هیچ فرقی از نقطه‌نظر ادراک نفس، صور خیالیۀ حسیه و عقلیه ندارد و همه یکی هستند منتها کیفیت حصول آنها تفاوت پیدا می‌کند، نفس برای ادراک صور حسیه و خیالیه هم باید ارتقاء پیدا کند نه‌اینکه این فقط به صور عقلانیه اختصاص دارد.

اما اینکه نحوۀ ارتقائش چیست، قبلاً این را در بحث علیت عالم مثال و برزخ برای عالم ماده و کیفیت تعلق عالم ماده به عالم برزخ و مثال گفتیم؛ تا از عالم مثال به نفس افاضه و اشراق نشود نفس حتی صور حسیه و صور مادیه را هم نمی‌تواند ادراک بکند حتی همین کتابی که الآن در مقابل من هست و این ظرف آبی که الآن در مقابل من هست، این فرش، دیوار، تابلو و افرادی که در اینجا حضور دارند که تمام اینها جنبۀ مادی و جُسمانی دارند و نفس به‌واسطۀ واسطه که همان جلیدیه و اینها که ایشان می‌فرمایند، انعکاس صور می‌شود در تمام اینها باز باید به‌واسطۀ احاطه و اشراف از عالم مثال باشد.

دیده‌اید گاهی از اوقات شما دارید به یک چیزی نگاه می‌کنید و شخصی از مقابل شما رد می‌شود و شما او را نمی‌بینید؟! خیلی برای افراد اتفاق افتاده است. دیده‌اید گاهی از اوقات شما دارید به یک مسئله‌ای فکر می‌کنید در آنجا مسائلی که در جلوی شما انجام می‌شود شما اصلاً نمی‌بینید! یکی می‌گوید که آقا من آمدم و رد شدم. می‌گویید که من ندیدم! آقا ما از جلوی چشم شما رد شدیم! می‌گویید که ما شما را ندیدیم!