حقیقت علم و کیفیت تحقق آن در ذهن

نفس جوهریت و عرضیت به معنای وجود مفهومی

نفس آن جوهریت و عرضیت به معنای وجود مفهومی است و هر چیزی که وجود مفهومی پیدا بکند دلیل نیست که فردِ برای آن شیء خواهد شد. بنابراین دیگر این اشکال پیدا نمی‌شود که چرا وقتی حرارت در ذهن حاصل بشود، ذهن داغ نمی‌شود؟ زیرا آن فرد از حرارت فرد مفهومی است و آن فردی که در ذهن به‌عنوان مصداقی حاصل شده از سنخۀ نفس است و نفس هم مجرد است پس آن نحوۀ از سنخۀ وجود از نظر مفهومی همان شیء مابإزاء خارج است و از نظر مصداقی عبارت از همان سنخۀ وجود نفسانی است.

معنای ارتقاء نفس

این در مورد محسوسات است، اما در مورد معقولات طبعاً ذهن به‌واسطۀ ارتقائی که پیدا می‌کند ...، مسئلۀ ارتقاء مسئلۀ نردبان نیست که انسان تصور کند نفس بالا می‌رود، اتفاقاً به‌عکس است؛ هرچه نفس بیشتر در خودش فرو برد آن معنای ارتقاء است. ارتقاء نفس یعنی از تعلق به ماده و مادیات بیرون آمدن! وقتی این تعلق کم بشود و نفس به آن خویشتن خود برسد [ارتقاء پیدا کرده است]. امروزه در علم روان‌شناسی از آن تعبیر به ضمیر ناخودآگاه می‌کنند؛ البته امروزه می‌گویند که انسان از ضمیر خودآگاه خود به ناخودآگاه منتقل می‌شود و به‌واسطۀ تلقین‌ها ضمیر ناخودآگاه خود را هوشیار می‌کند اما در فلسفه و عرفان بر خلاف این است؛ از ضمیر ناخودآگاه که عبارت از همان جنبۀ ارتباط و رفع تعلق است که وجود خودآگاه انسان هم دارای علم و ادراک و شعور می‌شود. این وجود و این نفس به‌واسطۀ رسیدن به خود، جنبۀ ارتقاء در او حاصل می‌شود و وقتی که به آن جنبۀ تجردی خودش توجه پیدا می‌کند و نزدیک می‌شود به هر مقدار که نزدیک شد تحقق او در همان عالم حاصل می‌شود؛ به هر مقدار که به آن حقیقت تجردی خودش اقتراب پیدا کرد، به همان مقدار در آن عالم تحقق پیدا می‌کند.