حقیقت علم و کیفیت تحقق آن در ذهن

لا حَظَّ لَها مِن الوجودِ ... همان‌طوری‌که گفتیم حظّی برای این ماهیت از وجود به‌حسب ذات خودش در هیچ‌کدام از وجود خارجی و وجود ذهنی نیست حظ برای وجود است نه برای ماهیت. ماهیت فرق نمی‌کند؛ وجود و غیر وجود برایش یکی است الاّ اینکه برای این ماهیت یک نوع از اتحاد با یک قسم از وجود است، یا با هرکدام از نوع وجودات یک نحوه اتحاد دارد مانند انسان. فإنَّ مفهومَه یَتحدُ ... مفهوم او متحد است.

أمّا فی الخارجِ فَبِنحوٍ مِنَ الوجودِ یَصدُقُ عَلیه أنَّه جوهرٌ قابلٌ لِلأبعادِ نامٍ حساسٌ مدرکٌ لِلمعقولاتِ‌ و بِنحوٍ آخَر یَصدُقُ علیه أنَّه جوهرٌ مفارقٌ عقلیٌ مسمّى بِروحِ القُدُس عَلى رأی أفلاطون و مَن سَبَقه و أما فی الذهنِ فَبنحوٍ آخَر یَصدُقُ علیه أنَّه عَرَضٌ نَفسانی غیرُ قابلٍ لِلقسمةِ و النسبةِ حال أو ملکة.

اما در خارج به یک نحو از وجود صدق می‌کند که این انسان جوهر قابل برای ابعاد است و می‌تواند بُعد پیدا کند؛ صد کیلو بشود و دویست کیلو بشود و سی کیلو بشود. این ابعادش بالا برود و پایین بیاید و حساس است و می‌تواند معقولات را ادراک بکند. این یک قسم.

به‌نحو دیگری از این وجود صدق می‌کند به اینکه همین انسان از نقطه‌نظر تجردی ـ آن انسان از نظر مادی بود ـ یک جوهری است که این جوهر، مفارق با ماده است؛ روح چیز دیگری است و بدن چیز دیگری است و از بدن مفارقت می‌کند و این جوهر، جوهر عقلی است که اینها بنا بر رأی افلاطون به آن روح، روح‌القدس می‌گویند. پس روح‌القدس بنا بر رأی افلاطون، روح‌القدس واحد نیست؛ به‌اندازۀ ارواح تمام افراد روح‌القدس وجود دارد که آن روح‌القدس همان معنای ﴿نَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾ است که البته این‌هم باز جای تأویل دارد که چطور روح‌القدس را می‌توان یک معنای سِعی بگیریم که بر تمام ارواح جنبۀ استیلاء داشته که البته به این کیفیت نظر افلاطون را در اینجا توجیه کنیم.