اتحاد نفس با صور علمی و معقولات

درس سیصد و چهل و سوم

بررسی کلام فاضل قوشچى دربارۀ کیفیت تحقق صورت در وعاء ذهن

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

أنّه قد تَقَرَّرَ عندهم وَ سَنَتلو عَلیک إن شاء الله تعالى أنَّ کلَّ صورةٍ مجردةٍ قائمةٍ بِذاتِها فإنَّها علمٌ و عالمةٌ بِذاتها و معلومةٌ لِذاتها.¹

بحث راجع به کلام فاضل قوشچى دربارۀ کیفیت تحقق صورت در وعاء ذهن بود که تحقق آن به دو امر و در دو مرتبه بود؛ مرتبۀ اول، مرتبۀ کلیت و معلومیت و مرتبۀ دوم، مرتبۀ جزئیت و تعلق به نفس.

اشکالى که مرحوم آخوند وارد کرده‌اند این بود که اگر به صرف تغایر دو امر، دو حقیقت مختلف در خارج تحقق پیدا مى‌کند، این خلاف وجدان است و اگر به معناى دو اعتبار است، اعتبار به اعتبار معتبِر است و دلالت بر تعدد دو امر در خارج نمى‌کند و اشکال به حال خود باقى است یعنى اشکال تبدل جوهر به کیف و اندراج جوهر در تحت مقولۀ کیف به حال خودش باقى است و تفاوتى در این زمینه ندارد.

تعریف علم و عالم و معلوم

مسئله‌ای که مرحوم آخوند در ذیل این قضیه مطرح مى‌کنند، یک مسئلۀ بسیار مهم و بلندمرتبه‌ای است و او این است که هر چیز مجردى که جنبۀ معلومیت و استقلال ذاتى داشته باشد یعنى فعلیت آن فعلیت بالذات باشد لا بالغیر، آن امر مجرد و معلوم باید هم علم باشد و هم عالم باشد و هم معلوم یعنى هر صورت معلومه‌اى که بالذات و بالفعل استقلال داشته باشد یعنى قائم به ذات باشد، عالم به وجود و حضور و حیثیت خود است. بنابراین آن حیثیت و وجود خود، به علم حضورى براى او معلوم مى‌شود و همان تعلق معلوم به عالِم و کیفیت ربط بین آن معلوم و عالم عبارت از علم است، پس علم همان حیثیت انتسابیه است. معلوم عبارت از همان شىء مدرَک و مظهَر عند العالم است. عالم هم عبارت از همان جنبۀ فاعلى است که خودش را ادراک مى‌کند.