اتحاد نفس با صور علمی و معقولات

بالقوه بودن نفس انسان از نقطه‌نظر ایجاد صور

بنابراین خود نفس از نقطه‌نظر ایجاد صور جنبۀ بالقوه دارد و بالفعل ندارد و این جنبۀ بالقوه به‌واسطۀ تعلق خارجى بالفعل مى‌شود یعنى وقتى که نفس یک صورتى را خلق کرد تحقق آن صورت موجب فعلیت براى نفس مى‌شود. بنابراین نفس خلق نمى‌کند بلکه شىء دیگرى این خلق را به‌وجود مى‌آورد نه‌اینکه خودش بخواهد خلق کند! حالا اگر نفس بخواهد خالق باشد معنایش این است که بخواهد از جنبۀ بالقوه خودش یک جنبۀ بالفعل قائم بالذات را محقق کند که این مزیت فرع بر اصل مى‌شود، اینکه خودش در حیثیت وجودش بالقوه است چطور ممکن است یک امر بالفعل را محقق کند؟!

چون فاضل قوشچى مى‌گوید: این صورتى که در نفس مى‌آید کارى به نفس ندارد ـ غیر از آن جهتى که چسبیده به نفس است ـ و براى خودش یک وجودى دارد. خب این وجود از کجا آمد؟! از آن بالا که نیفتاد بلکه نفس آن را درست کرد. هم نفس این را درست مى‌کند و هم هیچ ارتباطى به نفس ندارد! اینکه نمى‌شود نفس خودش در وجود بالقوۀ خودش یک امر بالفعل را به‌وجود بیاورد که به او مربوط نیست و اصلاً ارتباطى به او ندارد! مثل اینکه یک پدر و مادرى بدون اینکه نکاح کنند یک زید را یک‌دفعه در خارج به‌وجود بیاورند. این پدر و مادر نسبت به توالد، بالقوه هستند آن‌وقت چطور ممکن است اینکه بالقوه است، نسبت به ولد یک عمرو و زیدى را در خارج بدون شرایط و شروط به‌وجود بیاورد؟! چرا؟! چون وجود زید در خارج، وجود فعلى است و وجود بالقوه نیست! وقتى بالقوه بود که [زید] نبود اما الآن که هست بالفعل مى‌شود. آن‌وقت آیا ممکن است این پدر و مادر بدون شرایط ازدواج و نکاح که در حیثیت فاعلیتشان و توالد و تناسلشان بالقوه خوابیده است یک‌دفعه موجب‌ یک فعلیت خارجى بشوند؟! این محال است و امکان ندارد. ترتیب این نفس هم این‌طورى مى‌شود. نفس خودش جنبۀ بالقوه دارد آن‌وقت این نفس امرى را در خارج که ارتباطى هم با او ندارد به‌وجود بیاورد؟! خب این محال است.