اتحاد نفس با صور علمی و معقولات

یک راه آزمایشِ در مسیر تکامل نفس

لذا ما همیشه مى‌توانیم خودمان را تست و آزمایش و اختبار کنیم، اگر دیدیم به امورى که سایر افراد به آن تمایل دارند تمایل داریم، بدانیم کارمان پس معرکه است و کارمان خراب است! اگر به صحبت و نشستن و حرف از زید و عمرو و بکر گفتن و نقل کردن و حرف‌هاى لاطائلات تمایل داریم، بدانیم که کارمان خیلى خراب است! اگر دیدیم تمایل داریم که بنشینیم و قصه بخوانیم کار خراب است! اگر تمایل داریم صور قبیحه و وقیحه تماشا کنیم کار خیلى خراب است! اگر دیدیم که نفس مدام براى مطالعۀ اشعار تمایل پیدا می‌کند؛ مى‌خواهد شعر حافظ مطالعه کند، مولانا بخواند، ابن‌فارض بخواند، حکایت بزرگان بخواند، روایت ائمه علیهم‌السّلام مطالعه کند و به مسائل علمی توجه پیدا کند، بدانیم که در مقام رشد و تکامل است.

القاء شدن معلومات، به نفسِ در مسیر کمال

این مسئله بسیار مسئلۀ مهمى است که نفس وقتى که مى‌خواهد به تکامل برسد، معلوماتى که موجب کمال اوست به او القاء مى‌شود که در اینجا مطالب خیلى زیاد است.

و إنّما یُخرِجُها من القوةِ إلى الفعل ... آن عقل فعال نفس را از مرتبۀ قوه به فعلیت خارج مى‌کند.

إذا أفادتِ النَّفسُ العقلَ فَکانَت إمّا علةٌ مفیضةٌ لها فَکان ما بِالقوةِ بِحسبِ الذات مُخرِجاً و مُحصِّلاً لِما بِالفعلِ بِالذاتِ مِنَ القوَّةِ هذا محالٌ فاحشٌ.

وقتى که نفس ـ بنا بر رأى فاضل قوشچى ـ عقل، یعنی امر معقول را به‌وجود بیاورد و یک صورت معقوله‌اى را ایجاد کند یا علت، علت مفیضه است و مى‌خواهد آن صورت را به‌وجود بیاورد و آن که بالقوه است نفس است و ذاتش بالقوه است، آن صورت معقوله را که بالذات بالفعل است از قوه اخراج و تحصیل کند یعنى از مرتبۀ قوه یک امر بالفعل درست کند! خب اینکه نمى‌شود! اگر علت، علت مفیضه باشد. پس نفس علت مفیضه نیست و علت مفیضه یک چیز دیگر است.