بررسی جایگاه فصول جواهر در مقولات

جواب مرحوم آخوند به نظر بوعلی

مرحوم آخوند در جواب از این اشکال مى‌فرمایند: این منفصلۀ حقیقیۀ شما در اینجا تالى دارد زیرا به صرف عدم اندراج یک وجودى در تحت مقولۀ جوهر لازم نیست که این در تحت مقولۀ عرض داخل باشد، ممکن است اصلاً به‌طورکلى نه این باشد و نه آن باشد و مسئلۀ منفصلۀ حقیقیه در اینجا برنمى‌گردد. چطور اینکه ما داریم و مى‌توان براى این مسئله نظائرى را مطرح کرد؛ وجودات مجرده و خود نفس وجود بااینکه خود وجود جنبۀ موجودیت خارجى و عینى را دارد نه داخل در تحت مقولۀ جوهر است نه داخل در تحت مقولۀ عرض است. بنابراین چه اشکال دارد که فصل هم از همین قاعده مستثنا نباشد؟! و مسائلى که خب در این ضمن هست و إن‌شاءالله جلسۀ بعد توضیح بیشترى راجع به این مسئله هم مى‌دهیم.

به‌نظر مى‌رسد همان‌طورى‌که عرض شد ـ حالا یک مرورى هم بر این مسئله بشود ـ اینکه اولاً به وجود مثال‌ زدند که وجود نه از تحت مقولۀ جوهر و نه عرض است این مثال ظاهراً مثال مع‌ا‌‌‌لفارق است زیرا بحث ما بحث تقید وجود است نه اصل الوجود، در تقید وجود است که مسئلۀ جوهر و عرضیت پیش مى‌آید اما در خود وجود که اصل الوجود است و همان وجود منبسط است که عبارت از مسئلۀ صرف الوجود است در آنجا طرح مقوله کردن در قضیۀ وجود، عین خطاست بلکه صحبت در تقید این وجود به عین خارج است. حال که این مى‌خواهد به عین خارج محقق بشود قطعاً در داخل و در تعریفِ یک ماهیتى باید محقق بشود و اشکال ندارد که آن ماهیت، ماهیت بسیط باشد یعنى خود نفس مرتبۀ او فصلیت او باشد مانند مجردات یااینکه این ماهیت، ماهیت مرکبه از جنس و فصل باشد و به عبارت دیگر ماده و صورت باشد که عبارت از اعیان خارجى و عالم شهادت است. قضیۀ جوهریت در هردوتاى از این مسئله به‌عنوان ماهیت داشتن نه به‌عنوان ماده بودن [مطرح است] قطعاً مسئلۀ ماده در اینجا مطرح نیست. ماده عبارت از وسیله و آلت براى بروز و ظهور فصلیت است حالا اگر خود آن فصل احتیاجى به ماده نداشته باشد و جزو مجردات و مبدعات باشد نفس همان مرتبه ماهیت او را تشکیل مى‌دهید چطور اینکه بعداً در مجردات هم همین‌طور [خواهد بود.]