ماهیت جوهر و عرض در وجود ذهنی

لذا مرحوم آخوند مى‌فرمایند که اگر طبیعت را به‌لحاظ اوّل ملاحظه بکنیم که همان نفس طبیعت باشد، دراین‌صورت آن طبیعت عبارت از همان حقیقت جوهریّه لا بشرطیّه‌ای است که چه در خارج باشد و چه در ذهن، جوهریّت خودش را از دست نمى‌دهد و بر جوهریّت خودش باقى و پا برجا است و در هر دو حال یکى است منتها نحوۀ وجود تفاوت مى‌کند. و اگر بخواهیم آن طبیعت را به‌لحاظ کلّى درنظر بگیریم فقط در ذهن است و انتزاع ذهنى است و از ذهن بیرون نمى‌آید.

بی‌توجّهی به مسئلۀ حکایت صور ذهنی از امور خارجی

یک مطلب و مسئله‌اى که خیلى مهمّ است و خیال مى‌کنم که قبلاً به آن اشاره کردیم را داریم دوباره در این خطوط و نوشته‌ها مشاهده مى‌کنیم و به‌نظر مى‌رسد که شاید نسبت به بیان این مطلب یک‌قدرى کم توجّهى شده است. و آن مطلب، این است که همیشه صور ذهنى ما حکایت از امور خارجى مى‌کنند، به‌عبارت‌دیگر وقتى که ما از یک صورت ذهنى تعریفى مى‌آوریم و حقیقتى را در این صورت ذهنى تصوّر مى‌کنیم، اگر آن تصوّر ما فقط و فقط زاییدۀ خود ذهن است دراین‌صورت این یک صورتى براى خودش و یک حساب خاصّ به خودش را دارد.

ولى در نود و هشت درصد تخیّلات و صور ذهنى جنبۀ خارج از وجود خود ما مورد نظر ما است. ببینید یک وقتی ما به قضایایى که فقط ذهن مى‌خواهد آنها را بپردازد توجّه مى‌کنیم که این خیلى کم اتّفاق مى‌افتد و فقط اختصاص به بعضى‌ها دارد که بخواهند به خود ذهن توجّه بکنند بما أنّهُ ذِهنٌ لا بما أنّهُ حاکٍ عَن الخارِج، یعنی به خود ذهن توجّه می‌کنند چه خارجى وجود داشته باشد یا وجود نداشته باشد، چه محکىّ خارجى باشد یا نباشد. یعنی مى‌خواهد یک حقایق و صورى را در ذهن خودش به‌وجود بیاورد، کارى ندارد به اینکه آیا در خارج هم هست یا نیست.