تحلیل دقیق تعریف جوهر و عرض در فلسفه

وَ مِمّا یُؤَکِّدُ ما ذُکِرَ أنَّ حَملَ الجوهَرِ بِهذا المَعنىٰ على الأنواعِ و الأشخاصِ المُندَرَجَةِ تَحتَهُ غَیرُ مَعَلَّلٍ بِشَی‌ءٍ خارِجٍ، و أمّا حَملُ کَونِها موجودَةً بِالفِعلِ الَّذی هوَ بَعضٌ مِن مَفهومِ کَونِها موجودَةً بِالفِعلِ لا فی موضوعٍ، فَلا مَحالَةَ بِسَبَبٍ و عِلَّةٍ خارِجَةٍ عَن الماهیَّةِ؛¹

تأیید مرحوم آخوند برای کلام بوعلی در تعریف جوهر

«تأییدى که مرحوم آخوند برای این قضیّه مى‌آورد این است که اگر ما جوهر به این معنا را بر انواع و اشخاصى که در تحت او مندرج هستند حمل بکنیم، (نه اینکه وجود را در آن معنا دخالت بدهیم و بگوییم الموجودُ بما هو موجودٌ یا الموجودُ بِالفعل،) دراین‌صورت این حمل نیاز به علّت و شىء خارج از خودش ندارد. (وقتى که مى‌گوییم: زیدٌ انسانٌ، این نیاز به دلیل ندارد چون انسانیّت داخل در ذات زید است و الذاتیّات لا یُعَلَّلُ! امّا اگر بگوییم: زیدٌ موجودٌ، مى‌گویند به چه دلیل موجود است؟ مى‌گوییم این صغرى خانم و اصغر آقا با همدیگر ازدواج کردند و این زید به دنیا آمد. پس این احتیاج به دلیل دارد ولی زیدٌ انسانٌ احتیاج به دلیل ندارد؛ چون ذاتی آن است و ذاتی علّت نمى‌خواهد. پس لحاظ وجود و موجود در تعریف جوهر اشتباه محض است.)

امّا اینکه ما این را موجود بالفعل بگیریم که این موجود بالفعل بعضى از مفهوم این است که این ماهیّت، موجود بالفعل لا فى موضوعٍ است. (یعنى تعریفى که براى جوهر کردند در واقع از دو قسمت تشکیل مى‌شود؛ یکى وجود فعلى و دیگری لا فى موضوعٍ، یعنی هم از ناحیۀ اثباتى و هم از ناحیۀ سلبى.) پس لا محالة این وجود بالفعل باید به‌واسطۀ یک علّتى باشد که این علّت خارج از ماهیّت باشد؛ (به‌خاطر اینکه ماهیّت نیاز به علّت ندارد، وجودِ ماهیّت است که نیاز به علّت دارد. پس نفس تصوّر ماهیّت اقتضاء وجود ماهیّت را نمى‌کند و نیاز به علّتی خارج از آن ذات را ندارد.)»