ماهیت وجود ذهنی و آثار تکوینی آن بر نفس

یعنى وقتى که نفس این وجود ذهنى را خَلق مى‌کند، با خَلق این وجود ذهنى خود او هم متأثّر خواهد شد، یعنی گرچه آن صورت از ذهن برود ولى اثر آن که کدورت است باقى مى‌ماند مگر اینکه دوباره یک وجود ذهنى دیگری بیاید و آن کدورت را مبدّل به نور، بهاء و بهجت بکند. روى‌این‌جهت آنچه که در ذهن تحقّق پیدا مى‌کند نفسُ الوجود است، که آن نفسُ الوجود با جواهر و اعراض، تحقّق ذهنى و نفسى دارند.

تفاوت و شباهت متحقّق در ذهن و خارج

این مسئله درست مانند خارج است؛ که چطور وجود در خارج با ماهیّت جوهریّه و عَرَضیّه تحقّق خارجى پیدا مى‌کند، وجود ذهنى هم همین‌طور است. لذا ما وقتى که زید را تصوّر مى‌کنیم، اعراضِ زید را هم تصوّر مى‌کنیم. الآن عدّه‌اى در اینجا نشسته‌اند، شما یکى از این افراد را در نظرتان بیاورید و بعد چشمتان را ببندید، آنچه را که درنظر آورده‌اید آیا جوهر است یا عَرَض؟ جوهر است، ولى وقتى که به همین صورت ذهنى نگاه مى‌کنید، آن قیافه، شکل، وضع و خصوصیّات هم همراه با آن جوهریّت در نظرتان مى‌آید. پس دو چیز در ذهن تحقّق پیدا کرده است؛ یکى جوهریّت به وِزان خارج، و دیگری عَرَضیّت به وِزان خارج. فرق بین آنچه که در ذهن است با آنچه که در خارج است فقط در این است که در خارج، آثار مادّه بر او مترتّب است ولی در ذهن دیگر آن آثار مادّه بر او مترتّب نیست، این حقیقت وجود ذهنى است.

تلمیذ: در اینجا می‌بینیم وقتى که مطالب اهل بیت علیهم‌السّلام را دنبال مى‌کنیم این مباحث اثر مثبت خودشان را روى نفس مى‌گذارند، بعد که دوباره کدورت می‌آید نشان می‌دهد که در حقیقت یک انفعال دیگرى هم باید در نفس باشد که آن کدورت بعدى را حاصل می‌کند؛ چه چیزى آن اثر مثبت از کلام اهل‌بیت علیهم‌السّلام را تغییر مى‌دهد و تبدیل به کدورت می‌کند؟