ماهیت وجود ذهنی و آثار تکوینی آن بر نفس

وجود دو جنبه در نفس انسان برای اختیار حق و باطل

من‌باب‌مثال به شما مى‌گویند که راجع به مسئلۀ خلاف فکر نکن؛ چون فکر کردن راجع به مسئلۀ خلاف موجب مى‌شود که انسان از آن فطرت، لطافت و نورانیّت دور بشود. از یک طرف به انسان این را مى‌گویند و انسان این مطلب را مى‌فهمد، در اینکه انسان در این رتبه و مرتبه این را مى‌فهمد که این مسئله درست و صحیح است انسان حرف و اشکالی ندارد، ولی از آن طرف خدا غرایز دیگرى هم در انسان به‌وجود آورده است. وقتى که انسان به خودش نگاه مى‌کند، مى‌بیند که در اینجا میل به فلان مسئله دارد، حالا بین دو راه گیر مى‌کند؛ از یک طرف به او گفته‌اند که به مسئلۀ خلاف فکر نکن و از یک طرف مى‌بیند که تعلّق و تمایل نفس نسبت به این مسئله است. در اینجا یک وقت قواى عاقله مى‌آید و این جهت را بر آن جهت دیگر ترجیح مى‌دهد، دراین‌صورت این موجب مى‌شود که فرد یک پلّه بالاتر برود و از آن مرتبه بیرون بیاید. ولى در همان موقع که بالاتر مى‌رود این‌طور نیست که نفس کاملاً از او دست برداشته است بلکه نفس هنوز سر جای خودش باقی است؛ اینکه بالاتر مى‌رود یعنى این مرتبه را رد مى‌کند و همین‌طور استعداد براى پلّه‌های بالاتر را پیدا مى‌کند.

و تصوّر نکنید که هزار یا صد هزار پلّه هست بلکه صد میلیارد پلّه است. دوتا و ده‌تا پلّه نیست که حالا مثلاً بگویید ما این مسئله را دیگر رد کردیم کار تمام شده است! نه، این مسئله این‌طور نیست بلکه ممکن است این را رد بکنیم و در یک ساعت دیگر آن گیر بیفتیم؛ لذا مرحوم آقا می‌فرمودند که در هر لحظه و آنى امتحان است، نه اینکه بگوییم این یکى تمام شد و کار تمام شد و حالا می‌رویم برای یک مورد دیگر.