چالش‌های فلسفی وجود ذهنی و مقولات عشر

مقوِّم عبارت از تعریف ماهوى خود جنس و فصل و تعریف ماهوى مقولات است، امّا محقِّق خارجى همین مقولات، وجود است درحالتی‌که شما مى‌گویید که وجود، عَرَض است. پس منظور از عَرَضى که ما در اینجا مى‌گوییم، عَرَض باب ایساغوجی نیست بلکه عَرَض باب برهان است؛ یعنى فقط جنبۀ عروض در اینجا مدّ نظر است نه اینکه ذاتى یک شىء منظور باشد که عبارت از همان جنس، فصل، و عَرَض عامّ و خاص است.

راجع به جوهر در اینجا آمده‌اند گفته‌اند که جوهر خودش فى حدّ نفسه ماهیتى نیست تا اینکه جنس براى این انواع قرار بگیرد بلکه یک جنبۀ عَرَضى دارد. اگر بگوییم که جوهر خودش یک ماهیّت و جنس‌الاجناس است، یعنى خود جوهر ماهیّتى مانند حیوان، جسم و نموّ است، که این ماهیّت‌ها واقعاً یک تحقّق خارجى دارند؛ به‌واسطۀ آن تحقّق خارجى یعنی به ضمیمۀ فصلی که موجب وجود آنها است در ضمن نوعى تحقّق پیدا مى‌کنند. نموّ و نامى واقعاً یک ماهیّتى است که ما آن ماهیّت را در وجود خودمان احساس مى‌کنیم، آن ماهیّت را در وجودِ شجر، اعشاب و حیوان احساس مى‌کنیم. درحالتى‌که شجر، حیوان و انسان علاوه بر اینکه نموّ را دارند یک امر زائدى را هم دارند که آن امر زائد، فصلِ محقِّق آنها است. فصل مَقَسِّمِ نوع، نموّ است که آن فصل مُقَسِّم موجب تحقّق خارجى این جنس خواهد شد.

نظریّه بعضی دربارۀ وصف انتزاعی بودن جوهر

حالا بیاییم راجع به جوهر ببینیم که چه ماهیّتى است که تمام انواعى که در مادون جوهر قرار دارند از انواع مجرّده، انواع برزخ بین مجرّد و مادّه و انواع مادّه، همه داخل در تحت آن مقولۀ جوهر هستند؟ این جوهر چه ماهیّتى است؟ بعضى گفته‌اند که جوهر اصلاً ماهیّت نیست بلکه یک وصف انتزاعى است که ما آن را از جواهر مختلفه اخذ مى‌کنیم و بعد این وصف را عارض بر هر نوعى مى‌کنیم؛ اگر انسان را نگاه بکنیم مى‌گوییم: جوهرٌ، اگر حیوان را نگاه بکنیم مى‌گوییم: جوهرٌ، اگر مَلَک را نگاه بکنیم مى‌گوییم: جوهرٌ، اگر عقل را نگاه بکنیم مى‌گوییم: جوهرٌ فَعّالٌ ذو ارادَةٍ، که منظورجواهر مجرّده است.