چالش‌های فلسفی وجود ذهنی و مقولات عشر

تلمیذ: پس نوع اضافى است؟

استاد: بله، نوع اضافى است.

تلمیذ: جوهر یا مجرّد است یا مادّی و جوهر مجرّد هم اقسامی دارد؛ یا عقل است یا نفس، یا مادّه و یا صورت. ما در فلسفه جوهر را این‌طور تقسیم مى‌کنیم. حالا این جوهر را نمی‌توانیم بر انسان اطلاق بکنیم؟

استاد: الآن به انسان، جوهر مى‌گویند، انسان جزء کدام‌یک از مقولات است؟ انسان از حیوان و ناطق ترکیب شده است و هرکدام از اینها جوهر هستند پس انسان هم جوهر است.

تلمیذ: انسان جوهر است امّا فقط به‌واسطۀ جنسش جوهر است؟

استاد: دراین‌صورت فصلش چطور می‌شود؟

تلمیذ: ناطق، فصل است ولی فصلی که خودش جنس است، ما در مورد فصل مى‌گوییم در تحت حیوان است یعنی می‌گوییم جنس در اینجا حیوان ناطق است.

استاد: شما نمى‌توانید بگویید که ناطق، جنس است چون حیوان، جنس است و فصل هر چیزى نمى‌تواند جنس آن هم باشد.

توضیح عَرَضی باب برهان بودنِ اطلاق عَرَض بر جوهر

تلمیذ: عَرض من این است که لفظ جوهر بنابر اینکه عَرَضی باب برهان باشد، اطلاق آن بر ماتحتش مى‌شود اطلاق بر اجناس نه بر انواع!

استاد: نه، چه اشکال دارد؟! مگر جوهر اطلاق بر صورت به‌عنوان فصل نمى‌شود؟! درحالی‌که این، جنس نیست بلکه فصل است. اشکال ندارد که این جوهر جنبۀ مفهوم عَرَضیّت را داشته باشد و این مفهوم عَرَضیّت هم بر جنس اطلاق بشود که حیوان است و هم بر فصل اطلاق بشود که ناطق است پس هر دو اینها جوهر هستند.

حتّى ما این مفهوم عَرَضیّت را بر وجود هم اطلاق مى‌کنیم درحالتی‌که وجود نه جنس است و نه فصل؛ مى‌گوییم که وجود، عارض بر ماهیّت است درحالتى‌که وجود خودش محقِّق جنس و فصل است. پس مقصود ما در اینجا از عَرَض فقط عنوان التصاق و چسبیدن و عروض است، ولو اینکه در این عروض از نظر ماهوی معناى عَرَض نباشد؛ مانند وجود که در آن اصلاً معناى عَرَض و جوهر نیست بلکه وجود، محقِّق جوهر و عَرَض است؛ یعنى محقِّق وجودى و خارجى است، نه اینکه وجود، مقوِّمِ جوهر و عَرَض است.