چالش‌های فلسفی وجود ذهنی و مقولات عشر

بنابراین هرکدام از اینها از نقطۀنظر وقوع خارجى بر همان اساس ماهوى خودشان در خارج وجود پیدا مى‌کنند. و اگر قرار بر این باشد که در تحقّق مقولات عشر، انحفاظِ ذاتیّات لحاظ بشود باید این انحفاظ در وجود ذهنى هم لحاظ بشود. و لازمۀ این انحفاظ، عدمِ تبدّل تمام مقولات به مقولۀ کیف است؛ زیرا اینها با همدیگر اختلاف ذاتى دارند. درحالتى‌که شما مى‌گویید تمام مقولات ـ چه جوهر و چه عَرَض ـ وقتى در ذهن وجود پیدا بکنند، وجود آنها قائم به نفس است و این وجودِ قائم به نفس به‌صورت کیف نفسانى جلوه مى‌کند.

یعنی نفس، حکم موضوعى را پیدا مى‌کند که رنگ مى‌پذیرد و رنگ او عبارت از کیف نفسانى است. حالا این رنگ او یا صورت است، یا جوهر است، یا مادّه است، ـ البتّه نه به‌عنوان مادّه خارجى بلکه به‌عنوان جنس یا صورتِ مادّۀ خارجى ـ یا مجرّد است و یا سایر مقولات از کم، کیف، عَرَض، مَتیٰ و امثال‌ذلک است، درحالتى‌که تمام اینها قائم به نفس هستند.

این اشکال از اشکال اوّل مهم‌تر است؛ که یک ماهیّت چگونه تبدیل به ماهیّت دیگر مى‌شود. مسئله در اشکال اوّل فقط مسئلۀ جوهر بود؛ یعنى چگونه جوهر با عَرَضیّت در وجود نفسى وِفق پیدا مى‌کند؟ ولی اشکال دوّم این بود که چگونه جوهر تبدیل به مقولۀ کیف مى‌شود یا چگونه کم، اَین، مِلک و جِدِه تبدیل به مقولۀ کیف مى‌شوند؟ درحالتى‌که کیف عبارت از یک ماهیّت مخصوص است و کم هم عبارت از یک ماهیّت مخصوص دیگر است. و اینها جنس‌الاجناس براى انواعى هستند که در مادون خود قرار دارند؛ کیف، جنس‌الاجناس است براى کیف‌هایى که در مادون خودش هستند، کم، جنس‌الاجناس است برای کمّیّاتى که در مادون خودش هستند و هلمّ جرّا. این اشکال دوّمی است که در اینجا مطرح است.

اختلاف در جنس عالی یا عَرَض بودن جوهر

از این اشکالات آمده‌اند جواب داده‌اند؛ جوابى که از اشکال اوّل داده شده است از بوعلى صادر شده است و ایشان در شفاء این مطلب را آورده‌اند.¹ البتّه قبل از اینکه جواب بوعلی را بیان کنیم، این قضیّه را فراموش کردم بگویم که راجع به جوهر اختلاف است در اینکه آیا این جوهر، جنس‌الاجناس و جنس عالى است یا عَرَض است؟ اغلب حکماء قائل به این هستند که جوهر عبارت از جنس براى تمام انواعى است که مادون آن هستند. و بعضى قائل هستند به اینکه جوهر، جنس براى انواع نیست بلکه عَرَض است یعنى به‌عنوان یک مفهوم عَرَضى بر انواع صدق مى‌کند.