چالش‌های فلسفی وجود ذهنی و مقولات عشر

درس سیصد و سی و سوم

اشکالات وارد بر وجود ذهنی

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

اشکال اوّل؛ اجتماع جوهر و عرض در ظرفِ واحد و به‌لحاظ واحد

عرض کردیم که اشکالاتى را راجع به کیفیّت تحقّق حقایق اشیاء در ذهن به‌نحو وجود ذهنى وارد کرده‌اند؛ اشکالِ اوّل اجتماع جوهر و عَرَض در ظرفِ واحد و به‌لحاظ واحد است. شکّى نیست در اینکه ماهیّات به دو قسم تقسیم مى‌شوند؛ یکى جواهر و دیگری اعراض. جواهر عبارت از ماهیّتى هستند که إذا وُجِدَ فِى الخارِجِ وُجِدَ لا فِى موضوعٍ، و این مسئله، ذاتى جوهر است یعنى وجودِ لا فى موضوعى، ذاتى جوهر است و هیچ‌وقت از جوهر سلب نمى‌شود. وجودِ عَرَض، وجودِ قائم به موضوع است و اقتضای سَبق وجودى موضوع را مى‌کند.

لازمۀ اینکه این صُوَر به‌عنوان وجود ذهنى، قائم به نفس باشند و به‌عبارت‌دیگر کیفِ نفس باشند، این است که یک حقیقت با حفظ ذاتیّات خود متبدّل به حقیقت دیگر شود، درحالتى‌که الذّاتِىُّ لایَتَخَلَّفُ و لایَختَلِفُ؛ ذاتى هیچ‌وقت نمى‌تواند تخلّف بکند و از آن حقیقت دست بکشد، و همین‌طور نمى‌تواند جاى خود را به یک شى‌ء دیگر بدهد و عَرَضی بشود و الاّ انقلاب در ماهیّت لازم مى‌آید. این اشکال اوّل براى مسألۀ وجود ذهنی است که اجتماع جوهر و عَرَض در ظرفِ واحد و به‌لحاظ واحد است که مرحوم حاجى از این تعبیر کرده‌اند به: فَجوهَرٌ مَعَ عَرَضٍ کَیفَ اجتَمَعَ؟¹

اشکال دوّم؛ تبدیل یک ماهیّت به ماهیّت دیگر

اشکال دوّم که به دنبال اشکال اوّل می‌آید این است که: أم کَیفَ تَحتَ الکَیفِ کُلٌّ قَد وَقَعَ.² راجع به وجود ذهنى قائل هستند به اینکه اینها کیف نفسانى هستند که قائم به نفس است. و شکّى نیست در اینکه تمام این مقولات چه جوهر و چه سایر اعراض با همدیگر اختلاف ذاتى و ماهوى دارند؛ هیچ ارتباطى بین کم و کیف نیست، هیچ ارتباطى بین اضافه و کم وجود ندارد، هیچ ارتباطى بین زمان و بین مکان نیست.