بررسی اشکالات وجود ذهنی و تبیین مراتب ادراکی

اندراج تمام مقولات عشر در تحت کیف اشکال رأی معروف در وجود ذهنی

اگر ما وجود ذهنى را بنابر هر یک از این مسائل مدّ نظر قرار بدهیم طبق رأى معروف، تمام حقایقى که در ذهن به‌وجود مى‌آیند چه آنها حقایق عقلانى باشند یا حقایق وَهمى مانند ادراکِ غرایز و علاقات به‌عنوان طبیعت نوعیّه و یا مانند صُوَر جزئیّه باشند که در عالَم حسّ و خیال به‌وجود مى‌آیند، درهرصورت بنابر نظریّه معروف که مرحوم آخوند هم از آن تبعیّت مى‌کنند به‌عنوان کیف نفسانى در آنجا مطرح هستند.

به‌عبارت‌دیگر چگونه ممکن است که تمام مقولات عشر که از نقطۀنظر ماهیّت با کیف متفاوت هستند در تحت مقولۀ کیف بیایند؛ من‌باب‌مثال چگونه ممکن است «کم» که خودش مقوله‌ای است و جنس الاجناس کمّیّات است در تحت مقولۀ کیف بیاید یا چگونه ممکن است که مقوله‌های أین، جوهر، متىٰ، جِدِه و سایر مقولات در تحت مقولۀ کیف بیایند؟ داخل شدن اینها در تحت مقولۀ کیف یکى از مشکل‌ترین اشکالاتی است که بر مسئلۀ وجود ذهنى وارد مى‌شود.

مرحوم حاجى سبزواری هم در اینجا از این اشکال تعبیر مى‌آورند:

که «فَجوهَرٌ» عبارت از همان قِسم اوّل از اشکال است و مصراع دوّم اشکال دوّم است، که مرحوم آخوند این دو اشکال را به‌عنوان قِسم اوّل از اشکالات در تحت یک اشکال مطرح کرده‌اند. این صورت کلّى و اجمالى اشکالی است که مطرح شده است.

بررسی مسئله وجود ذهنی برای روشن شدن محلّ اشکال

جوابى که مرحوم آخوند مى‌دهند چون یک‌قدرى پیچیده است، ما براى روشن شدن آن، یک مقدارى مسئلۀ وجود ذهنى و قیامش به نفس و داخل شدنش در تحت کیف را مى‌شکافیم تا اینکه ببینیم این اشکال به کجاى مسئله برخورد مى‌کند و کجاى قضیّه ایراد دارد.

تمام حقایقى که نه به‌عنوان حقیقت و واقعیّت بلکه به‌عنوان مصداقِ وجود ذهنى و نفسى، نه مصداق وجود خارجى در ذهن پیدا مى‌شوند از سه مرتبه و یا به‌عبارت‌دیگر از چهار مرتبه خالى نیستند یعنی چهار قوّه در ذهن ما وجود دارد: قوّه حس، قوّه خیال، قوّه وهم و قوّه عقلانى. البتّه بعضى مسئلۀ خیال و حس را داخل در قوّۀ واحد که قوّه متخیّله است قرار داده‌اند و قوّه واهمه را جداى از قوّه متخیّله شمرده‌اند. و دلیل آنها هم این است که وقتى ما از خیال صحبت مى‌کنیم خیال عبارت است از کیفیّت صورتى که منشأ مادّى دارد، حالا چه صورت واقعى بخواهد باشد که در خارج وجود ندارد یا اینکه صورت غیر واقعى باشد؛ مثلاً شما الآن تصوّرى از انسانى مى‌کنید که ممکن است بعداً این انسان به همین شکل به‌وجود بیاید و وجود خارجى پیدا بکند.