بررسی اشکالات وجود ذهنی و تبیین مراتب ادراکی

درس سیصد و سی و دوم

اشکالات وجود ذهنی و توضیح مقدّماتی برای ورود به بحث

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

اشکالات وارد بر وجود ذهنی

فَصلُ (3)

فی ذِکرِ شُکوکٍ انعِقادیَّةٍ و فیهِ فُکوکٌ اعتِقادیَّةٌ عَنها

قَد تَقَرَّرَ عِندَ المُعَلِّمِ الأوَّلِ و مُتَّبِعیهِ مِنَ المَشّائینَ و الشَّیخَینِ أبی‌نَصر و أبی‌علی و تَلامِذَتِهِ و جُمهورِ المُتَأخِّرینَ، أنَّ ظَرفَ الوُجودِ الذِهنیِّ و الظُهورِ الظِلّیِّ لِلأشیاءِ فینا إنّما هوَ قوانا الإدراکیَّةُ العَقلیَّةُ و الوَهمیَّةُ و الحِسّیَّةُ؛ فالکُلّیّاتُ توجَدُ فی النَّفسِ المُجَرَّدَةِ و المَعانی الجُزئیَّةُ فی القوَّةِ الوَهمیَّةِ و الصّوَرُ المادّیَّةُ فی الحِسِّ و الخیالِ. فَوَقَعَت لِلنّاسِ فی ذلِکَ إشکالاتٌ یَنبَغی ذِکرُها و التَفَصّی عَنها.¹

«[این فصل در بیان شک‌های انعقادی می‌باشد، و در این فصل باز شدن‌های اعتقادی از آن شک‌ها است:

در نزد معلّم اوّل (ارسطو) و متّبعین او از مشّائین و ابونصر فارابی و ابن‌سینا و شاگردان معلّم اوّل و تمام متأخّرین مقرّر است که: ظرف وجود ذهنی و ظهور ظلّی برای اشیاء در ما عبارت است از قوای ادراکی عقلی و وهمی و حسّی ما. پس کلّیّات در نفس مجرّد ایجاد می‌شوند و معانی جزئیّه در قوّه وهم و صُوَر مادّی در حسّ و خیال. پس برای مردم در این مسئله اشکالاتی رخ داده است که سزاوار است بیان شوند و مورد چاره‌جویی قرار بگیرند.]»

مرحوم آخوند شروع کردند به بیان اشکالاتى که بر مسئلۀ وجود ذهنى مترتّب مى‌شود و عمدۀ بحث وجود ذهنى همین مسئلۀ شکوک است. که البتّه اغلب اینها را فخر رازى مطرح کرده است و متکلّمین هم از ایشان متابعت کرده‌اند، و بزرگان برای اثبات نظریّه وجود ذهنى در صدد جواب از این اشکالات برآمدند.

اوّلین اشکالى که ذکر مى‌شود مسئلۀ انقلابِ جوهر و عَرَض است یا به‌عبارت‌دیگر اجتماع جوهر و عَرَض با انحفاظ عنوانِ جوهریّت و عنوان عَرَضیّت است.

اشکال دوّم طبق آن نظریّه معروفی است که خود مرحوم آخوند هم آن نظریّه را انتخاب مى‌کنند البتّه ما در آنجا صحبت داریم؛ که آن عبارت است از اینکه وجود ذهنى و صُوَر ذهنیّه داخل در کیف نفسانى هستند، و کیف عَرَضی است که عارض بر موضوع مى‌شود و تمام صُوَر ذهنیّه به‌عنوان عَرَض یا حالّ در موضوع هستند یا قائم به موضوع هستند که عبارت از نفس است و یا اینکه جنبۀ صدورى دارند یعنی نفس اینها را به‌وجود مى‌آورد، نه اینکه مانند اعراض، قائم به موضوع باشند.