تبیین شعور و هدفمندی طبایع در افعال طبیعی
پاسخ به شبهه فخر رازی درباره غایتمندی موجودات عالم
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین جایگاه علّت غایی در افعال موجودات میپردازند. بحث با این پرسش آغاز میشود که آیا طبایع و موجودات عالم، از جمادات و نباتات گرفته تا حیوانات، در افعال خود دارای شعور و هدف هستند یا خیر. استاد با نقد دیدگاه کسانی که این حرکات را صرفاً غریزی و فاقد ادراک میدانند، به بررسی اشکال فخر رازی بر حکما میپردازند که مدعی است جرمانی بودن موجودات با داشتن غایت و شعور ذهنی منافات دارد. در ادامه، با استناد به شواهد طبیعی و روایی، اثبات میشود که تمام موجودات عالم، از جمله گیاهان و حیوانات، دارای مرتبهای از شعور و ادراک هستند که آنها را به سمت غایات و اهدافشان هدایت میکند. این جلسه در نهایت با تأکید بر تفاوت نگاه اهل ظاهر و اهل باطن به قضایای هستی، بر این حقیقت تأکید میورزد که فهم و شعور موجودات، فراتر از ظواهر مادی است.
مرتب سازی:
تبیین شعور و هدفمندی طبایع در افعال طبیعی
3معنای وحی در موجودات عالَم طبع
وحى بهمعناى شعور مرموزى است که انسان را به سمت غایت و هدف هدایت مىکند. این وحى در مورد حیوانات و انسان به یک نحوه است و در مورد پیامبران و اولیاء الهى بهصورت دیگرى است. همین ادراک ناخودآگاهی گه انسان را منبعث به سمت یک فعل مىکند عبارت از وحى است که مراتب متفاوتى دارد. حالا این مسئله در مورد نحل است، ولی در مورد سایر حیوانات هم این را مىگویند؛ منبابمثال حیوانى مریض مىشود ناخودآگاه و طبق غریزۀ خودش به یک علف و استفادۀ از آن حشیش و اعشاب هدایت مىشود و آنچه که هست موجب صحّت و سلامتى او مىشود، یا با اینکه حیوان گرسنه است ولکن وقتى به یک عَشَبى مىرسد که آن را مضر و سمّ برای خود مىداند نمىخورد، هرچه هم او را بزنید نمىخورد.
اینطور در نظرم هست که علّت کشف پنى سیلین فیل بوده است؛ متوجّه شدند که وقتى این جراحتى به او وارد مىشد، مىرفت و بدن خودش را به یک نوع قارچهایى که در جنگل و امثالذلک بود مىمالید، از اینجا متوجّه شدند که در اینها تأثیر آنتى بیوتیکى وجود دارد. چه کسی این جهت را به او القاء کرده است؟ پس این ﴿وَأَوۡحَىٰ رَبُّكَ﴾ در اینجا هم هست؛ وَ أوحىٰ رَبُّکَ إلى الفیلِ، و أوحىٰ رَبُّکَ إلى الاسدِ، و ﴿أَوۡحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحۡلِ﴾.
چند داستان در فهم و ادراک و شعور حیوانات
پس این فقط اختصاص به نحل ندارد بلکه تمام حیوانات براى افاعیل خودشان غایاتى را درنظر مىگیرند منتها چون انسان از درک این غایات غافل است و اطّلاع بر آنها ندارد اینها را حمل بر غریزه مىکند، حمل بر این مىکند که این حیوان نمىفهمد و خود غریزه او را هدایت به این مسئله مىکند؛ یعنى بدون اینکه آن حیوان توجّه داشته باشد این غایت در حرکت و برنامۀ او گنجانده شده است و بدون اینکه خودش ادراک بکند دارد انجام میدهد.