تبیین شعور و هدفمندی طبایع در افعال طبیعی

نظر حکماء در هدف داشتن طبایع در افعال خودش

حکماى از فلاسفۀ مشّاء چون به این مسئله هنوز نرسیده بودند مطلب دیگرى را مطرح کرده‌اند که آن مطلب هم صحیح است، مطلب آنها این است که طبایع عِلوى و سِفلى، آنچه که مربوط به عالَم مجرّدات است و همین‌طور طبایع افلاک که از آن تعبیر به طبایع عالَم اعلاء مى‌شود و همین‌طور طبایع و نفوس موجودات جِرمانى مانند حیوان، اشجار و امثال‌ذلک، غایات و اهدافى را براى افاعیل و فعل‌هاى خودشان منظور و مدّ نظر دارند، که این طبیعت به‌واسطۀ آن میل و شوق به طرف آن هدف حرکت مى‌کند و ما از آن تعبیر به غریزه مى‌آوریم.

این مسئله نسبت به انسان به‌وجود ذهنى تحقّق پیدا مى‌کند امّا نسبت به حیوان از آن تعبیر به غریزه مى‌آورند. آیه شریفه این مسئله را در مورد حیوانات حکایت مى‌کند: ﴿وَأَوۡحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحۡلِ أَنِ ٱتَّخِذِي مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعۡرِشُونَ * ثُمَّ كُلِي مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسۡلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلٗا يَخۡرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٞ لِّلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ﴾؛¹ خدا به زنبور عسل وحى مى‌کند که از کوه‌ها براى خودت خانه قرار بده و آنها را محل و مأواى خودت قرار بده، شکاف‌هاى کوه‌ها و زیر سنگ‌ها و احجار و درون غارها را محل براى سکناى خودت تعیین بکن، از هر میوه و گلى که ما براى استفاده خلق کردیم برو استفاده بکن.

و علّت غایى براى این کار همان شرابی است که ﴿يَخۡرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا﴾ و همان عسلی است که ﴿فِيهِ شِفَآءٞ لِّلنَّاسِ﴾، این مسئله علّت غایى براى این حرکت، دوران و افعالى است که نَحل انجام مى‌دهد. حالا این علّت غایى قطعاً در وجود این نحل منطوی است ولی اینکه مسئله به چه کیفیّتى است را ما نمى‌دانیم چون ما اطّلاع بر نفوس حیوانات نداریم، ولى خدا خودش دارد این مطلب را بیان مى‌کند که ما این مسئله را در وجود نحل قرار دادیم.