تحلیل امکان جمع لحاظ آلی و استقلالی در وجود ذهنی

شما یک نقّاشى را تصوّر بکنید، در این نقّاشى که در اینجا هست شما دو جنبه را مى‌بینید؛ یکى وجود نقّاشى است و یکى آن هنرى است که نقّاش در این نقّاشى به‌کار برده است، یعنى وجود خود این نقش، حکایت از هنر و کیفیّت ابزارى است که آن نقّاش و مصوِّر بر این تصویر اعمال کرده است و این نقش را به‌وجود آورده است. و این دو جنبه با هم منافات ندارند، ممکن است یک نفر به‌لحاظ واقع هم نظر به این نقّاش بکند و هم نظر به آن نقشى که دارد بکند.

وجودِ انسان مَظهَر قدرت فعلیّه خَلقیّه پروردگار و مظهر اسماء و صفات او است؛ یعنى وقتى که شما به انسان نگاه مى‌کنید همین‌طور عادى و سرسرى به این انسان نگاه نکنید، به این انسان نگاه بکنید که از چه مقامى تنازل پیدا کرده است، از مقام اسماء و صفات کلیّه و ذات نشأت گرفته است که مافوق مقامِ تمام مخلوقات است. پس وقتى که شما به وجود خارجى زید نگاه مى‌کنید از نقطۀنظر حکایت می‌توانید به دست و ید خالقه پروردگار و قدرت و مشیّت او نظر بکنید و مسائل مختلف و قدرت‌هاى مختلف را در وجود انسان و در این خَلق لحاظ بکنید، درعین‌اینکه لحاظ استقلالى در اینجا به‌حال خودش باقى است و این دو منافاتى با هم ندارند؛ یعنى منافات ندارد که یک شى‌ء در عین اینکه جنبۀ استقلالی آن مدّ نظر است درعین‌حال جنبۀ حکایى آن مدّ نظر باشد.

مساوی بودن عدم توجّه به جنبۀ استقلالی با عدم توجّه به جنبۀ آلی

به‌عبارت‌دیگر مسئله مثل آینه و مرآت و مِن ابتدائیه نیست، به‌عبارت‌دیگر تا شما به جنبۀ استقلالى توجّه نکنید، توجّه به جنبه‌هاى آلى براى شما پیدا نمى‌شود؛ شما اوّل باید زید را ببینید و بعد بگویید که خدا چه نقشى آفریده است، اوّل باید زید را ببینید و بعد بگویید که چه اسماء و صفاتى در این وجودِ جزئى تقرّر پیدا کرده است، اوّل باید زید را ببینید و بعد بگویید که خداى متعال چه مقام و موقعیّتى را در وجودِ زید قرار داده است و او را از سایر مخلوقات امتیاز بخشیده است!