براهین اثبات وجود ذهنی و پاسخ به اشکالات آن

«اشکال سوم: ما یک شخصى را تصوّر مى‌کنیم که قبلاً بوده است و بر او حکم می‌کنیم به یک حکم خارجی، (من‌باب‌مثال مى‌گوییم که این آقا راه مى‌رفت.) کما اینکه حکم می‌کنیم بر یک جسمى که قبلاً بوده است و بعد از بین رفته است و فانى شده است؛ به اینکه این، سفت بود، ثقیل بود و سنگینى داشت و متحّرک بود.

پس لازم می‌آید که صورت ذهنیّه و شخص خارجی آن، واحد بالعدد باشد (چون ما همان محمولات خارجى را بر این شخص بار مى‌کنیم. و چون محمول خارجى، واحد فعلیّتِ خارجى دارد پس باید موضوعش هم واحد باشد، در عین اینکه اینها دوتا هستند، چون این شخص مرده است و الآن شما دارید در وجود ذهنى او را درست مى‌کنید و خلق مى‌کنید. پس باید دو، یک بشود که این محال است.)

به‌خاطر اینکه این احکام و محمولات براى فرد خارجى هستند و براى فرد فرضى نیستند، لکن به بداهت معلوم است که تعدّدِ امر واحد محال است.

و بعضى از قائلین به وجود ذهنى برای جواب، ملتزم به اتّحاد آنها در عدد شده‌اند (و گفته‌اند که هر دو اینها به‌واسطۀ عدد متّحد هستند و اشکال ندارد.) و این‌طور گفته‌اند: شخص خارجى با تشخّص خارجی و تعیّن عینى خودش در خیال وارد مى‌شود. (دراین‌صورت که باید سرتان منفجر بشود و بترکد!) و این جدّا فاسد است، چون ذات واحد فقط یک وجود دارد و آن هم وجود خارجى است. چگونه این‌طور نیست؟! درحالتى‌که وجود یا مساوى با تشّخص است یا متحّد با او است، بنابر دو جنبه‌ای که در اینجا هست.

(پس آنچه که در ذهن است نمى‌شود همان شى‌ء خارجى باشد، چون شى‌ء خارجى احکام خاصّ به خارج را دارد و نمى‌تواند در ذهن قرار بگیرد، چون ذهن جنبۀ حکایت را دارد.) بلکه جواب این است که گفته بشود: محمول خارجى مانند موضوع خارجى یک صورت ذهنیّه دارد که مطابق با امر عینى است و متحّد با موضوع ذهنى است. (پس ما یک محمول خارجى داریم و یک موضوع خارجى، و یک محمول ذهنى داریم و یک موضوع ذهنى؛ این محمول ذهنى حکایت از محمول خارجى مى‌کند، موضوع ذهنى هم حکایت از موضوع خارجى مى‌کند، نه اینکه آن محمول و موضوع خارجى در ذهن مى‌آید.) لکن آن چیزی که به او در قضیّه خارجیّه توجّه مى‌شود حال موضوع و محمول به‌حسب وجود ذهنى آنها نیست بلکه حکایت حال اینها به‌حسب خارج است.