اثبات وجود ذهنی و پاسخ به اعتراضات

مرحوم آخوند مى‌فرمایند لذا این دو جواب نمى‌تواند پاسخ براى جهلِ مطلق، عدمِ مطلق، امتناع نقیضین، شریک‌البارى باشند اینهایی که اصلاً معنى ندارد وجود خارجى برای آنها پیدا بشود. بله، براى ماهیّاتى که ممکن است در خارج تحقّق پیدا بکنند ولو عنقاء، نسبت به آنها مسئله و اشکالى نیست!

جواب آخوند از اعتراض بر طریقۀ اولىٰ از دلایل اثبات وجود ذهنی

بعد ایشان مى‌فرمایند که جواب بهتر نسبت به این قضیّه، بحثى است که ما قبلاً راجع به عدمِ مطلق در بحث اصالةالوجود و موضوعیّت وجود مطرح کردیم که بعداً هم خواهد آمد. آن بحثی که قبلاً آمده بود معنایش به همین کیفیّت بوده است و آن عبارت از این است که گرچه عدم، وجود خارجى ندارد ولى بالأخره مفهوم دارد یا ندارد؟! ذهن برای تصوّر عدم مى‌آید در قبالِ وجود که آن را یک امر عینى مى‌بیند مقابلى فرض مى‌کند، در مسئلۀ نقیضین مقابلی برای یک امر وجودی فرض مى‌کند و اسم آن فرض را عدم مى‌گذارد، یا قیام را تصوّر مى‌کند بعد براى قیام، لا قیام را فرض مى‌کند و اسم آن را متناقضین مى‌گذارد، یا براى تکلّم یک حقیقتى را تصوّر مى‌کند بعد عدم آن یعنی عدم تکلّم را فرض مى‌کند و اسمش را امتناع نقیضین می‌گذارد و هلمّ جرّا.

مثلاً براى علم یک حقیقتى را تصوّر مى‌کند؛ عالِم به آن شخصى اطلاق مى‌شود که در سینۀ خود مجموعه‌اى از معلومات را گردآورى کرده است، اگر شخصی کتابخانه‌اى به وسعت کتابخانه هاروارد¹ را هم جمع‌آورى بکند امّا نسبت به مطالب آن کتاب اطّلاع نداشته باشد به آن عالِم نمى‌گویند. عالِم به کسى مى‌گویند که یک مجموعه از علوم را ـ هر علمى که مى‌خواهد باشد ـ در خودش گردآورى کرده است. حالا ذهن اسم مقابل این را جاهل مى‌گذارد این کار، کار ذهن است و اشکالى هم ندارد؛ یعنى ذهن وقتى یک امر ثبوتى را تصوّر مى‌کند مخالف آن امر ثبوتى را هم به‌عنوان متناقضین مى‌تواند تصوّر بکند و تمام محاورات بر این اساس است.