ماهیت وجود ذهنی و قدرت خلاقیت نفس انسانی

تأمّل در کلام مرحوم آخوند راجع به ضعیف‌بودن خَلقِ نفس

البتّه راجع به آنچه که مرحوم آخوند فرمودند، مى‌توانیم یک‌قدرى در اینجا تأمّل داشته باشیم؛ اینکه ایشان مى‌فرمایند که نفس، خلق مى‌کند امّا خلق او چون جداى از خلق پروردگار است پس ضعیف است، مى‌توانیم بگوییم که اصلاً بنابر قاعدۀ وحدت افعالى و صفاتى یک خَلق بیشتر نیست که آن خَلق به امر و به ید قدرت پروردگار است، حالا یا آن خَلق در خارج بدون واسطۀ نفس انجام مى‌گیرد یا با واسطۀ نفس است. یعنى درواقع یک امر در خارج انجام می‌گیرد که عبارت از خَلقِ پروردگار است، نه اینکه دو خَلق است و چون آن خَلق بدون واسطه است پس عینِ خارجى آن قوى است و چون این خَلق به‌واسطۀ نفس است پس عینِ خارجی آن که همان صورت علمیّه است ضعیف و بی‌خاصیّت است پس فقط یک خَلق است.

و همان‌طور که مراتب وجود در عینِ خارجى به‌واسطۀ وحدت افعالى تفاوت پیدا مى‌کنند همین‌طور در نفس هم مراتب وجودِ نفسى به همان دلیل وحدت افعالى تفاوت پیدا خواهند کرد. همان‌طورى که براى یک شخصِ ضعیف به ارادۀ پروردگار خَلقِ ضعیف انجام مى‌گیرد، براى عارف هم که آن خَلق عظیم و خَلقى که داراى تعیّن خارجى است تحقّق پیدا مى‌کند باز به ارادۀ پروردگار است.

و این مسئله که اگر یک شخص عارف غفلت بکند آن شیء معدوم مى‌شود و امثال‌ذلک که در کلام محى‌الدین بود هم محلّ تأمّل است که فعلاً جاى بحثش نیست، ان‌شاءالله بعداً راجع به این قضیّه و این مطلب که در فصوص آمده است بحث مى‌کنیم که آیا چیزى که تحقّق پیدا بکند جدای از مَجرا و مشیّتِ عالَم وجود است و این فقط انتساب به عارف دارد یا همین‌که عارف این امر را انجام مى‌دهد دیگر در پروندۀ وجود مى‌رود و این عارف نسبت به آن کارى ندارد و خود عارف هم جزء وسائط و وسایل عالَم خَلق و وجود است؟ اینها مطالبى است که ان‌شاءالله در جاى خودش خواهند آمد و نیاز به بحثِ جلد هشتم شرح اسفار، بحث نفس دارند و در آنجا این مطلب را ان‌شاءالله مورد بحث قرار خواهیم داد، در مبحث نفس وقتى که خصوصیّات و کیفیّت مراتب نفس را بحث کردیم. مرحوم آخوند هم در آنجا مطالبى را نقل مى‌کنند و در آنجا به این مسئله مى‌پردازیم که آیا انعدام بعدَ الوجود براى مخلوقِ ولیّ خدا و مرید و عارف، معنا دارد یا معنا ندارد و اگر انعدام هست کیفیت آن به چه صورتی است؟ على‌کلّ‌حال مرحوم آخوند در اینجا خصوصیّات علم حضورى و کیف نفسانى که متعلّق به نفس است و داراى خواص است را بیان مى‌کنند و شرح مى‌دهند.