ماهیت وجود ذهنی و قدرت خلاقیت نفس انسانی

خدا یک کوه مانند کوه دماوند را خلق مى‌کند و ما هم در ذهن همان کوه دماوند را بدون آن وزن، مادّه و آثار خَلق مى‌کنیم، چون این خَلقِ ما به‌مراتب ضعیف‌تر از خلق خدا در خارج است. ولکن اگر فردى بتواند از نقطۀنظر سیر روحى و نفسى به مرتبه‌اى برسد که اتّصال او به عالَم ملکوت موجب قدرت و قوّت او براى خَلقِ سنخۀ ملکوت بشود، دراین‌هنگام او مى‌تواند با ارادۀ خود آن صورت ذهنیّه را در خارج تحقّق ببخشد و همان صورت ذهنیّه و نفسیّه در خارج تعیّن پیدا بکند. این کار به‌توّسط عارف و شخصى که نفس او به ملکوت متّصل است مى‌شود تحقّق پیدا بکند!

مرحوم آخوند کلامى را هم از محى‌الدّین نقل مى‌کنند که ایشان در فصوص مى‌فرمایند: این صُوَر ارتسامیّۀ براى نفس در مرتبۀ مادون است امّا اگر عارف بخواهد می‌تواند به همّت خودش خَلقِ صُوَر بکند، البتّه درصورتى‌که محافظت بر سلسلۀ مراتب وجودى این صورت و خَلق را داشته باشد. اگر غفلتى براى او عارض بشود این صورت و تعیّن خارجى هم مَحو خواهد شد، یعنى اگر عارف امرى را در خارج موجود بکند تا مادامى‌که نسبت به آن نظر دارد این امر هم در خارج موجود است ولی اگر نظرش از آن برداشته شد و غفلت کرد دراین‌صورت آن شىء خارج دیگر مَحو خواهد شد، مگر اینکه آن عارف به مقام جمعیّتی برسد که تمام حضرات وجود را در وجودِ خود جمع کرده باشد، دراین‌صورت التفات به آن صورت ملکوتى ولو بدون التفات به سایر مراتب و حضرات وجودِ آن امر خارجى موجبِ بقاء و تحفّظ آن امرخارجى خوهد شد و دیگر لازم نیست که آن شىء دائماً در مرآیٰ و مَنظرش باشد و لازم نیست دائماً متذکّر به آن مخلوقش باشد. پس ولو در خواب باشد یا بیهوش بشود یا از آن امر خارجى غفلت بکند چون آن صورت را در جنبۀ ملکوتى در مرآیٰ و مَنظر خودش قرار داده است، آن جنبۀ ملکوتى موجبِ بقاء سایر حضرات وجود تا عالَم مادّه خواهد شد.