ماهیت وجود ذهنی و قدرت خلاقیت نفس انسانی

حالا این صورتی که در ذهن همه رفته است را بعضى از افراد مى‌آیند روى آن کار مى‌کنند، چه کار مى‌کنند؟ ممکن است که یکى پیدا بشود و این صورت ذهنى همین سیبى که الآن در اینجا هست در نفس او یک تغییرى را به‌وجود بیاورد، ممکن است همین صورت در نفس او یک خارجی را به‌وجود بیاورد! این کار از من سر نمى‌زند ولى ممکن است از مثل حضرت‌عالى سر بزند! ولى این کارها را نکنید، مى‌گویند: الکَرامَةُ حَیضُ الرِّجالِ؛¹ رجل که حائض نمى‌شود یعنی از این کارها هیچ‌وقت نکنید! خلاصه این صورت ذهنى مى‌آید یک امرى را به‌وجود مى‌آورد.

ولی آن صورت اوّل که صورت ذهنى است از نقطۀنظر وجود در همه یکسان است، این ضعیف‌ترین مراتبِ وجود است. امّا همین صورت ذهنى که در ذهن جا گرفته است مى‌بینیم به‌حَسَبِ اختلاف در مراتب نفوس ممکن است کارهایى را انجام بدهد، البتّه اگر آن شخص مُرید و داراى همّت و عارف که نفس او به ملکوت متّصل است بخواهد، اگر او بخواهد مى‌تواند و انجام مى‌دهد. پس فعلاً مرحوم آخوند در مقام خود آن صورت ذهنى و وجود ذهنى هستند که خیلى ضعیف است.

فرق وجود ذهنی و خارجی در کلام مرحوم آخوند

اللهُمَّ إلاّ لِبَعضِ المُتَجَرِّدینَ عَن جِلبابِ البَشَریَّةِ مِن أصحابِ المَعارِجِ فَإنَّهُم لِشِدَّةِ اتّصالِهم بِعالَمِ القُدسِ و مَحَلِّ الکَرامَةِ و کَمالِ قوَّتِهِم یَقدِرونَ على إیجادِ أمورٍ مَوجودَةٍ فی الخارِجِ مُتَرَتَّبَةٍ عَلَیها الآثارُ.

وَ هذا الوُجودُ لِلشَّی‌ءِ الَّذی لا یَتَرَتَّبُ عَلَیهِ الآثارُ و هوَ الصّادِرُ عَن النَّفسِ بِحَسَبِ هذا النَّحوِ مِن الظُّهورِ یُسَمّىٰ بِالوُجودِ الذِّهنیِّ و الظِلّیِّ، و ذلک الآخَرُ المُتَرَتَّبُ عَلَیهِ الآثارُ یُسَمّىٰ بِالوُجودِ الخارِجیِّ و العینیِّ؛

«(اللهمّ الاّ لِبَعضِ المُتَجَرِّدینَ، اینجا مرحوم آخوند روی آن جهت دیگر می‌روند، یعنى آن جنبۀ آثارى که بعداً مى‌خواهد روى وجود ذهنى مترتّب بشوند، الآن راجع به آن قسمت مى‌خواهند صحبت بکنند؛) مگر براى بعضی از اصحاب معارج که به تجرّد رسیده‌اند از لباس و پوشش بشریّت، ایشان به‌خاطر اتّصال زیادشان به عالَمِ قُدس و محل کرامت و کمال قوّتشان مى‌توانند امور موجوده‌اى را در خارج ایجاد بکنند که آثار خارجى بر آنها مترتّب بشود.