ماهیت وجود ذهنی و قدرت خلاقیت نفس انسانی

جناب عارف خلق مى‌کند به‌واسطۀ همّت خودش آن چیزی را که براى آن چیز وجودی خارج از محلّ همّت او است یعنى وجود خارجى به آن مى‌دهد. ولکن همیشه همّت او این وجود را حفظ مى‌کند و آن اهتمام و ارادۀ عارف موجب بقاء آن وجود خارجى خواهد شد، و فراموش نمى‌کند حفظ آنچه را که خلق کرده است. و هروقت که بر عارف غفلتى از این خَلق پیدا بشود این مخلوق معدوم خواهد شد، مگر اینکه عارف تمام حضرات وجود را در وجود خودش جمع کرده است و تمام مراتب وجود را حیازت کرده است که دراین‌صورت مطلقاً غفلت بر او وارد نمی‌شود، بلکه لابدّ از مرتبه‌ای است که آن مرتبه را مشاهده بکند.

منظور از انعدام در کلام مرحوم آخوند¹

تبدّل حال بودن خواب و مکاشفه²

دلیل برای صورت برزخی داشتن تمام تخیّلات، تصوّرات و اوهام انسان³

و چون عارف به همّت خودش آنچه را که خَلق کرده است خَلق کرد و این احاطه را هم داشته باشد (که تمام مراتب را با عدم غفلت حفظ کند،) این خَلق او به صورتش در هر مرتبه‌اى جلوۀ خاصّ به خودش را پیدا مى‌کند، (ملکوتش جنبۀ ملکوت پیدا می‌کند، مثالش جنبۀ مثال علیا یا سفلىٰ پیدا می‌کند، و مادّه‌اش جنبۀ مادّه پیدا می‌کند.) و بعضی از این صُوَر که جنبۀ عِلّى دارند آن جنبۀ معلول و پایین را حفظ مى‌کنند.

اگر عارف از یک مرتبه یا از مراتبی غفلت بکند درحالی‌که دارد یک مرتبه را مى‌بیند یعنى اشراف به آن دارد و صورت خلقى را که در آن مرتبه خَلق کرده است حفظ مى‌کند، وقتى که این‌طور باشد تمام این صُوَر به حفظ همین صورت واحده در همان مرتبه‌اى که عارف از آن مرتبه غفلت نکرده است حفظ مى‌شوند؛ به‌خاطر اینکه غفلت این‌طور نیست که همه‌جا باشد، نه به‌طور عموم و نه به‌طور خصوص.

در اینجا من مطلبى را گفتم که همیشه اهلُ الله [از ظاهر شدن چنین رازی غیرت می‌ورزیدند،] و مورد غبطه و محسود واقع مى‌شوند اگر این بخواهد ظاهر بشود، (یعنى کسی از اینکه اهل خدا چه کار مى‌کنند و چه مسائلى را انجام مى‌دهند خبر ندارد و مردم این را نمى‌دانند، اگر مردم بدانند که خود اینها خلاّق هستند وخودشان فاعل هستند مسئله به‌نحو دیگرى خواهد شد.)