مبانی وجود ذهنی و قدرت نفس بر ابداع صور

نفسِ علم حضورى ما دلیل بر وجود ما است و نیازى نیست کسى به ما تذکّر بدهد که شما زنده هستید، اگر هزار نفر هم بیایند بگویند که شما مردید، نفسِ ادراک انسان خودش را مساوى با وحدت صورت علمیّه و عالِمیّه است. بنابراین مراتبِ علم و صدور آنها یا قیام آنها به نفس یا وحدت آنها با نفس مراتب متفاوته و مختلفه هستند.

متن مرحوم آخوند در ادامۀ مقدّمۀ اوّل مسئلۀ وجود ذهنی

فَکَما أنَّ الجوهَرَ مَعنًى واحِدٌ و ماهیَّةٌ واحِدَةٌ؛ یوجَدُ تارَةً مُستَقِلًّا بِنَفسِهِ مُفارِقًا عَن المادَّةِ مُتَبَرِّئًا عَن الکَونِ و الفَسادِ و التَّغَیُّرِ، فَعّالاً ثابِتًا کالعُقولِ المُفارِقَةِ على مَراتِبِها، و یوجَدُ تارَةً أخرىٰ مُفتَقِرًا إلى المادَّةِ مُقتَرِنًا بِها مُنفَعِلاً عَن غَیرِهِ مُتَحَرِّکًا و ساکِنًا و کائِنًا و فاسِدًا کالصّوَرِ النّوعیَّةِ على تَفاوُتِ طَبَقاتِها فی الضَّعفِ و الفَقرِ، فَیوجِدُ طَورًا آخَرَ وُجودًا أضعَفُ مِن ذَینِکَ الصِّنفَینِ حَیثُ لا یَکونُ فاعِلاً و لا مُنفَعِلاً و لا ثابِتًا و لا مُتَحَرِّکًا و لا ساکِنًا کالصّوَرِ الَّتی یَتَوَهَّمُها الإنسانُ مِن حَیثُ کَونِها کذلک؛

«پس همین‌طور که جوهر یک معنا و یک ماهیّت دارد (که إذا وُجِدَ وُجِدَ لا فِى موضوعٍ، ولى همین جوهر انواع مختلفى دارد: مجرّد دارد، مادّى دارد)؛ گاهى اوقات همین جوهر، جوهری است که استقلال نفسى دارد مانند مجرّدات، نیاز ندارد که محل و مادّه‌اى باشد تا این صورت قائم به آن مادّه باشد و در آن حلول بکند، مفارق از مادّه است و برى از کون و فساد است، خراب نمى‌شود، تغییر و تحوّل در آن پیدا نمى‌شود. (ما دائماً در حال کون و فساد هستیم، خیال نکنید که ما و شما در اینجا نشسته‌ایم و تغییر نمی‌کنیم، نه! ما این‌قدر وجودها را عوض کرده‌ایم، سلّول‌هاى ما مرده‌اند و سلّول‌هاى جدیدى آمده‌اند و همین‌طور ما در حال تغییر و تبدّل هستیم!) درعین‌اینکه فعّال است و دائماً در حال استفاضه و استنارۀ از نور و فیضِ حق است (اشاعه و فعّال بودنش بر طبق آن تکالیفى است که دارند، درعین‌حال ثابت است و حرکت مکانى ندارد) مانند عقول مفارقۀ از نفس و مادّه بنابر مراتبى که دارند؛ مراتب شدّت و ضعف نوریّۀ خودشان.