مبانی فلسفی وجود ذهنی و جایگاه آن در هستی

اشکال بر منکرین وجود ذهنی

و از یک طرف نمى‌توانند این مسئله را هم انکار بکنند که با قطع این ارتباط، اثر آن باقى مى‌ماند؛ یعنى اشکالى که بر اینها وارد مى‌شود این است که اگر این مسئله فقط نفسِ ارتباط باشد، چطور با قطع این ارتباط، این اثر باقى مى‌ماند؟ بالأخره من الآن شما را مى‌بینم و بعد از این غرفه خارج مى‌شویم ولی این صورت شما در ذهن من است، این را که نمى‌توانیم انکار بکنیم؛ بالأخره اسم آن صورت چیست؟ آیا اسم آن صورت، علم است؟ درحالی‌که ارتباط قطع شده است و ارتباطى دیگر وجود ندارد، اگر می‌گویید که آن صورت، وجود ندارد که این هم خلافِ ظاهر و بدیهى است. پس این مسلک به‌طورکلّى مسلکِ باطلى است.

ألسنۀ حکماء ناظر به این مسئله است که غیر از این نحوِ از وجودِ ظاهر که در مَرئىٰ ومَنظَر است و غیر از این ظهورى که مکشوف براى همه مردم است ـ یعنی همه مردم مى‌بینند، لمس مى‌کنند، مى‌شنوند و مشاهده مى‌کنند و حضورش را احساس مى‌کنند ـ یک وجود یا ظهور دیگرى است.

اختلاف بین وجود و ظهور را هم خود ایشان بعداً توضیح می‌دهند که در اینجا باز دو مسلک است؛ بعضی وجود ذهنى را منکر شده‌اند ولى ظهورش را منکر نشده‌اند، مى‌گویند که ممکن است ذهن و نَفس، مَظهَر براى یک واقعیّتى باشد. می‌گویند که حالا ما اسم آن را وجود نمى‌گذاریم که شما فرار بکنید و بگویید که چطور ممکن است که وجود در ذهن برود، اگر وجود در ذهن برود که ذهن منفجر مى‌شود؟! نه، یک نحوۀ ظهورى در اینجا هست که آن ظهور در نفس است.

در مراتب این مسئله هم باز اختلاف است که آیا این ظهور بر نفس، افاضه مى‌شود و نفس، حکم لوحى را دارد که این ظهور در آن نقش مى‌بندد یا اینکه خود نفس اِظهار مى‌کند که از آن تعبیر به صدور آورده مى‌شود؟ اینها مطالبى است که باید نسبت به آنها صحبت بشود. از آن وجود یا ظهور دیگر تعبیر به وجود ذهنى آورده شده است که مَظهَر این وجود ذهنى ـ یعنی محلّ ظهورش که از ناحیۀ غیر است ـ و یا مُظهِرش ـ یعنی خود این وجود و نَفس، این مسئله را اظهار مى‌کند ـ عبارت از مدارک عقلیّه ومشاعر حسّیّه است.