تحلیل فلسفی مفهوم وجود و موجود

قضیۀ اشتداد و ضعف در مراتب وجود

در قضیۀ اشتداد و ضعف در مراتب وجود مسئلۀ میزان شدت تجرد آن وجود با مبدأ خودش است، آن حقیقت وجودی هرکدام از این دو موجود که از نقطه‌نظر آن سعۀ مدرکات و سعۀ آن حصص نوریۀ وجودیه در آنها بیشتر است حصه‌اش از وجود بیشتر است. مثل اینکه شخصی هست پنجاه کیلو بیشتر وزن ندارد ولی عالمی است بسیار مبرّز و بسیار متأله و حکیمی است بسیار متقن اما در عوض یک نفر در کنار او نشسته که 160 کیلو هم وزنش است ولی هِر را از بِر تشخیص نمی‌دهد خب ما می‌گوییم که بله، این شش برابر این حصۀ وجودی دارد در‌حالی‌که مسئله به این کیفیت نیست. آن مقدار تجردی که به‌واسطۀ این علوم کسب کرده و ریاضاتی که موجب شده است که او را به همان حقیقت وجود نزدیک کند و از آن مبدأ وجود آثار بیشتری را تقبل کند موجب ازدیاد و اشتداد آن نور وجود در او است. مسئله به ماده برنمی‌گردد که البته خود مرحوم آخوند إن‌شاء‌الله بعدها در بحث الهیات بالمعنی الأخص این مطلب را می‌فرماید.

و منها اختلافُهم فی أنَّ الوجودَ سواءً کان حقیقیاً أو انتزاعیاً معتبرٌ فی مفهوم‌ الموجود.¹

[ازجملۀ آنها اختلافشان در این است که] حالا می‌خواهد وجود، وجود حقیقی باشد یا انتزاعی باشد آیا این وجود در مفهوم موجود معتبر است؟!

تلمیذ: ببخشید، بالأخره خود این ماده هم وجود دارد دیگر ؟

استاد: بله!

تلمیذ: شما فرمودید که شدت و ضعف را نسبت به ماده حساب نمی‌کنیم ولی بحث ما در ماده است ...

استاد: آن نفس است، عرض کردم شما یک انسان 180 کیلویی و یک انسان 45 کیلویی را تصور کنید کدام‌یک از این ‌دو حصۀ بیشتری از وجود برده‌اند؟! بله، [انسان 180 کیلویی] حصۀ بیشتری از ماده برده است ولی بحث ما حصۀ بیشتری از وجود است و وجود عبارت از حقیقت مجرده‌ای است که کمی از بسیار آن بروز و ظهور ماده پیدا کرده است وقتی که آن حقیقت انسان با دیگری ملاحظه می‌شود، گوشت و استخوان او ملاحظه نمی‌شود [بلکه] نفس او، مقدار ظرفیت و سعۀ او، میزان اطلاع او، میزان بینش او نسبت به عوالم و آن مقداری که از صفات جمالیه و جلالیه کسب کرده برای ما ملاک است.