حقیقت وجود و تشخص آن در فلسفه اسلامی

آن موقع گیج بود به چشمش خوب نگاه نکرده بود ببیند صاف است یا لوچ است! یعنی این تفسیر از بنده است حالا دیگر آن چه جهت بوده است نمی‌دانم!

علیٰ‌کلّ‌حال گفت که دوتا است! گفت که ای داد بیداد چه گیری افتادیم! یک مدت گذشت گفت که این کیست کنارت نشسته است؟!‌ گفت که تو را به خدا هر کسی را می‌خواهی دوتا ببینی، ببین اما ما یکی را دوتا نبین!!

بعد مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ که خواندند گفتند که بچه‌ها در این حکایتش معنا هست ها! حالا اگر راست بود یا هرچه بود بالأخره ایشان که استفادۀ چیز کردند! [یعنی] هرچه را که در کثرت ببینیم او را دیگر نباید در کثرت ببینیم و باید نسبت به او نظر توحیدی داشته باشیم. خلاصه می‌خواستند بگویند که حرف‌های ملا هم هم‌چنین خیلی بی‌حساب نبوده است. البته این آدم ملایی بوده است. اینکه به او ملا نصرالدین می‌گویند، بوده است ها! واقعیت دارد و این حکایات را هم انگلیسی‌ها برای او درآوردند.

خلاصه این حقیقت وجود به این کیفیت است و تشخصش تشخص واحد است و حقیقت خارجیه‌اش حقیقت واحد است. البته خیلی جای حرف هست ولی راجع به این مسئله صحبت شده است و این قضیه در بحث الهیات به معنای اخص هم می‌آید که در عین وحدانیتش جامعیت همۀ افراد را دارد و در عین تعدد و کثرتش آن جنبۀ شخصیت و تشخص و وحدانیت از او سلب نمی‌شود. این مسئله، مسئلۀ وجود است که قائلین به تشکیک خاصِ وجودی قائل به همین مسئله هستند و این همان مطلبی است که مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در بیانات و کلماتشان در توحید علمی و عینی نسبت به این قضیه اشاراتی دارند و همین‌طور در همان مباحثاتشان با مرحوم علامه طباطبائی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ درصدد اثبات این قضیه هستند که در آخر مرحوم علامه طباطبائی هم گفتند که من هم قائل به تشخص وجود هستم. این یک قول و یک مسئله در اینجا بود.