نقد مبنای وجود مطلق در کلام صوفیه
بررسی نسبت وجود عام و خاص در تحقق خارجی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به نقد دیدگاه برخی از صوفیه درباره «وجود مطلق» میپردازند. بحث با این پرسش آغاز میشود که آیا وجود واجب، همان وجود مطلق و مفهومی است یا خیر. استاد با تبیین تفاوت میان وجود ذهنی و وجود خارجی، استدلال میکنند که وجود مطلق یک امر اعتباری و از معقولات ثانیه است که تحقق عینی ندارد. در ادامه، این مغالطه که «از رفع وجود مطلق، امتناعِ کل لازم میآید» مورد واکاوی قرار میگیرد و تفاوت میان امتناع ذاتی و امتناع بالعرض تشریح میشود. محور اصلی بحث، ابطال این پندار است که وجود خاص برای تحقق خود به وجود عام نیاز دارد؛ در حالی که به بیان استاد، امر بالعکس است و عام در تحقق خارجی خود، نیازمندِ ضمنِ خاص است. این جلسه با تأکید بر ضرورت تفکیک میان مابهالانتزاعهای مختلف در مباحث توحیدی و فلسفی به پایان میرسد.
مرتب سازی:
نقد مبنای وجود مطلق در کلام صوفیه
5بنابراین ارتفاع وجود مطلق که میگویید که لازمۀ آن امتناع طرف مقابل است، در ناحیۀ واجب این مسئله صادق است اما در ناحیۀ ممکن الوجود و اینها این مسئله صادق نیست و بهواسطۀ وجود واجب این وجود مطلق در اینجا محقق است و بهواسطۀ عدم این وجود واجب، عدم وجود مطلق در اینجا صدق میکند. پس حالا ما باید بحث را راجع به وجود واجب بیاوریم که آیا وجود واجب خاص است یا عام است؟ نهاینکه بحث را راجع به وجود مطلق ببریم! وجود مطلق وجود اعتباری و انتزاعی میشود! او نگاه میکند ببیند که از چه چیزی انتزاع میشود؛ اگر از وجود واجب انتزاع بشود، رفع وجود واجب محال است پس ثبوتش که همان وجود واجب است ثابت است. اگر این وجود مطلق از ممکن الوجود انتزاع بشود رفع ممکن الوجود محال نیست. ممکن است در خارج اصلاً ممکن الوجودی نباشد چه کسی گفته [که هست]؟! اگر دیگران در خارج نباشند مسئلهای بههم نمیخورد و آسمان به زمین نمیآید! ولی این جناب آقای ... نه! قوام سماوات و الارضین به وجود ذی جود و فیّاض علی الإطلاق ایشان است!! حالا ما هم نباشیم نباشیم! ممکن الوجودها نبودند هم نبودند! مشکل و مسئلهای پیش نمیآید ولی اگر ایشان نباشند زمین تکان میخورد چه برسد به عرش خدا!! خلاصه اینجا بعضیها وجودشان کم از ائمه علیهمالسلام نیست!! قضیه موجب بشود که...
تلمیذ: تجلیات الهی هم باهم ارتباط برقرار میکنند؟ تجلیات الهی در عالم ....
استاد: بله قطعاً مرتبط هستند!
تلمیذ: نه مقام علیت، ارتباط عرضی.
استاد: بله، آنها هم همینطور فرقی نمیکند! وقتی از نقطهنظر علیت مرتبط باشند و علت، علت واحده است همۀ معلولها هم به همدیگر بستگی دارند! این مسئلۀ عرفان نظری نیست فقط بلکه بحث فلسفی است!
حالا اگر این ممکن الوجود رفع بشود امتناعی پیش نمیآید وقتی که امتناع پیش نیامد وجود مطلق که از ممکن الوجود انتزاع شد، ثبوت آن هم دیگر ضرورت ندارد! ما باید نگاه کنیم ببینیم که منشأ انتزاع وجود مطلق چیست؟! منشأ انتزاع وجود مطلق واجب الوجود است، رفع واجب الوجود بالضروره موجب رفع وجود مطلق خواهد شد؛ یعنی امتناع رفع واجب الوجود موجب اثبات و ضرورت وجود مطلق و ضرورت خودش خواهد شد و ثبوت ضرورت وجودی برای خودش موجب ضرورت وجود مطلق خواهد شد. اما در اینجا نه! حالا [اگر] آن واجب الوجود وجود خاص است، باید ببینیم دلیل چیست؟! و [اگر] وجود عام است باید ببینیم دلیل چیست؟! شما نمیتوانید از راه وجود مطلق در اینجا بر گردۀ واجب الوجود یک کلیت قرار بدهید و بعد بر اینکه وجود واجب الوجود باید عام و کلی و مطلق باشد، استناد کنید! نهخیر! مابهالاِنتزاع آن در اینجا حکم خاص به خودش را دارد.