ماهیت و وجود در مبدعات و مجردات

درس سیصد و دهم

کلام شیخ اشراق راجع به قوام ماهیات مجردات به ذواتشان و عدم عروض وجود بر آنها (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و حَیثُ تَوجهَ عَلیهِ الإشکال فی کونِ النَّفس وجوداً قائماً بِذاتهِ مِن وَجهین أحدُهُما أنَّ الوُجودَ الواجبی إنَّما کانَ واجباً لِکونه غَیرَ مُقارنٍ لِماهیةٍ إذ لَو کانَ مقارناً لِلماهیةِ لَکانَ مُمکناً و إذا کانَ کذا فَکلُّ وجودٍ لا یُقارنُ ماهیةً فَهوَ واجبٌ فَلو کانتِ النّفوس ماهیاتُها القائمةِ بِأنفسِها هیَ عَینُ الوجودِ لَکانت واجبةً و هوَ مَحال.¹

کلام مرحوم شیخ اشراق در زمینۀ تفاوت بین عروض وجود بر ماهیات و عینیت آن با ماهیات در مبدعات

کلام صاحب تلویحات بر این مبنا دور می‌زد که مبدعات عبارت از وجودات مجرده است، ماهیات آن وجودات مجرده از حیث عدم ترکب در آن ماهیات، آن ماهیات عین وجودات متشخصه خودشان هستند. بله، در مورد ماده و مادیات و موجودِ دستخوش کون و فساد از حیث انضمام ماده و صورت که تشخص جنس و فصل خارجی است، این ماهیات مرکب از جنس و فصل هستند و هر ماده و صورت خارجی که مرکب از جنس و فصل باشد انضمام وجود و عروض وجود را می‌طلبد و احتیاج به ترکب دارد. اما ترکب و ماهیت در مبدعات و وجودات مجرده نیست بلکه ماهیت عبارت از عین وجود است. فرقی که بین این وجود و وجود واجب است فقط در وجوب و امکان است. وجود واجبی وجود غنی بالذات و مستغنی از غیر است اما وجود معلول وجود ممکن و متدلی به غیر است و کَفیٰ بِه فَرقاً.

بناءًعلیٰ‌هذا نفوس ناطقه که اینها از جملۀ مبدعات هستند؛ یعنی ماده و مدت در وجود آنها دخالت ندارد، ماهیات این نفوس از حیث تعلقشان به وجود باری عبارت از عین وجود آنها در همان رتبه و مرتبۀ خاصه است. بِالتَبَع و بِالأولویة سلسلۀ علل موجدۀ نفوس به‌واسطۀ تقدم و قربشان به آن مبدأ وجود آنها قطعاً و بِالأولَویه مشمول این قاعده هستند و ماهیت آنها عبارت از عین وجود آنها است نه‌اینکه وجود عارض و طاری بر ماهیت بشود و موجب ترکب بشود. این کلام مرحوم شیخ اشراق در زمینۀ تفاوت بین عروض وجود بر ماهیات و عینیت وجود با ماهیت در مبدعات بود.