ملاک موجودیت و تحقق اعیان در هستی

الآن نمی‌دانم این سایه دارد یا ندارد. اگر این در اینجا باشد آن حقیقت نوریه می‌آید به همۀ این محیط سرایت می‌کند اما همین‌که این در اینجا آمد آهان ببینید یک سایه در اینجا به‌وجود آمد. چرا این سایه به‌وجود آمد؟! چون آن حصه‌ای که باید اینجا باشد الآن روی این قرار گرفته است و درمقابل در اینجا عدم الضوء شد. اسم این عدم الضوء را فیء می‌گذارند. عدم الضوء در اینجا از آثار فیء و آن ظهور است چون آن ظهور بر این تعلق گرفته است این یک فیء و ظلی از خودش به‌وجود می‌آورد. اینها می‌گویند که تمام ممکنات در عالم خارج، موجود نیستند. اینها تعلقات و روابطی هستند که با آن وجود، این تعلقات و روابط برقرار است.

پس نفس این تعلقات و روابط که به ماهیات تعلق گرفته این نیست که ماهیات را موجود کرده است بلکه ماهیات را با آن مبدأ متصل کرده است و از اتصال ماهیات با آن مبدأ این کثرات در عالم خارج پیدا می‌شوند.

بنابراین بر این مبنا در حکمت مشاء و همین‌طور بنا بر حکمت مرحوم صدرالمتألهین در مسئلۀ تشکیک در وجود آن وجودات خارجی محرز است الاّ اینکه آن وجودات خارجی متدلّی بر آن وجود اعظم و مبدأ است و از آن وجود مبدأ می‌گیرد اما نفس تعینات خارجی به‌هرحال موجود است. بر این مبنا اصلاً در خارج، وجودی نیست ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾¹ در خارج نمود ماء هست، نه وجود ماء! شمس بر این حصاة در آن بیابان تلألؤ می‌کند و از تلألؤ شمس و حرارت متصاعدۀ از آن حصاة یک حالت سراب برای رائی ظهور پیدا می‌کند ولی در واقع آب نیست. این کیفیت تعلق ماهیات به آن مبدأ یک واقعیتی را در خارج به‌وجود می‌آورد که آن واقعیت را موجود می‌نامیم ولی در واقع موجود نیست.

منظور از مشتق در محط بحث

خب اگر سؤال بشود که پس این مشتقی که الآن در اینجا به‌کار می‌برید و اطلاق موجود را بر این ذات می‌کنید این مشتق به چه لحاظی است؟ بالأخره مشتق یک ذاتی است که این خصوصیت را دارد. ایشان می‌فرمایند که مشتق در اینجا به معنای نفس ارتباط است. چطور اینکه شما به تامر و حداد اطلاق این دو عنوان را می‌کنید؟! تامر کسی نیست که خرما را می‌سازد؛ ذاتٌ ثبتَ لهُ التَّمر که معنا ندارد! تامر و خرمافروش ذاتی که ثبتَ لهُ التَّمر یعنی چه؟! حداد ذاتٌ ثبتَ لهُ الحَدید حدید به او رفته است، نه بابا! حدید به او نرفته است و هیچ ارتباطی با حدید ندارد! صرف اینکه یک نوع تعلقٌ‌مائی بین این ذات و آن حدید وجود دارد به این حداد می‌گویند. صرف اینکه تعلقٌ‌مائی بین این ذات و آن تمر وجود دارد به او [تامر] می‌گویند.