تبیین کیفیت تصویر حقیقت اشیاء در فلسفه

البته کلام مشائین کلام خوبى است اما مرحوم صدرالمتألهین مطلبى بالاتر از مطلب آنها را بیان مى‌کند، مرحوم صدرالمتألهین قائل به اتحاد خارجی وجود هستند که همان نظریۀ عرفاى شامخین بوده و از آنها تبعیت مى‌کند. عرفاى شامخین قائل به اختلاف و تکثر خارجى اشیاء هستند و تکثر خارجى اشیاء را با وجود خاص بارى متمایز مى‌دانند و این نقطۀ افتراق را فراموش نکنیم. ما هم قائل به تکثر خارجى اشیاء و موجودات هستیم الاّ اینکه وجود خاص بارى را وجود مطلق و لا یتناهىٰ مى‌دانیم نه وجود مطلق لا بشرط اختلاطه و ترکیبه و امتزاجه مع سایر الموجودات این جهت لابشرطى در بیان حکماى مشائین به چشم مى‌خورد که نقطۀ اختلاف بین نظر عرفا و آنها مى‌باشد. آنها هم قائل به این هستند که حقایق اشیاء به وجودات آنهاست و قائل به اصالت وجود هستند و اصالت ماهیت را طرد مى‌کنند ولی وجودات هر ماهیت را وجود خاص به او و منحاز از وجود بارى مى‌دانند. اینجا این نکتۀ فرق است و اگر منحاز از او ندانند ما با آنها اختلافى نداریم اما آنها که منحاز می‌کنند و هر وجود را در قول به تشکیک در مرتبۀ خودش قرار می‌دهند و مى‌گویند که تمام وجودات در مقولۀ تشکیک قرار دارند، از وجود یک ذره تا وجود ملائکه که شدت نور وجودى در آنها به نهایتِ درجه هست و عقل و اسماء و صفات الهى تا مرتبۀ ذات، آنها در تمام این سلسلۀ از مراتب وجودى قائل به تشکیک هستند یعنى وجود را حقیقت واحده‌اى مى‌دانند که وقتى تشکل به اَشکال مختلف پیدا کند از همدیگر متمایز مى‌شود و ریسمانى نیست که آنها را به یکدیگر وصل نماید، طناب و حبلى نیست که بین این مراتب وحدت ایجاد کند. وجود هرکدام از اشیاء خارجى را وجود خاص مى‌دانند.

بزنگاه صحبت مرحوم کمپانى با مرحوم سید احمد کربلائى

بزنگاه صحبت مرحوم کمپانى با مرحوم سید احمد کربلائى در این نکته مى‌باشد که مرحوم کمپانى با حفظ مرتبۀ اصالت وجود و طرد اصالت ماهیت قائل به مراتب تشکیک وجود است و مراتب تشکیک وجود موجب امتیاز و اختلاف ماهوى هر مرتبه از مرتبۀ دیگر است و این اختلاف ماهوى موجب محدودیت وجود خاص بارى و امتیاز آن وجود از سایر مراتب شده و وجود بارى را در مرتبۀ بالا، منحاز و جداى از سایر مراتب وجودى قرار داده و نمى‌گذارد همۀ این مراتب در وجود بارى حل و هضم شود. مرحوم آسید احمد مى‌فرماید که وجود بارى با حفظ مرتبۀ فوقیت در تمام مراتب و اَشکال و عالم خارجى سریان و جریان دارد و نکتۀ بین وحدت و کثرت را به این نحوه حل مى‌کنند که وجود بارى به‌واسطۀ صرافت و بساطت خود اقتضاء مى‌کند که از آن وجود بالصرافه ظهورات و بروزات مختلفه در عالم وجود در معرض ظهور و بروز بیاید و و درعین‌حال إنّه کائنٌ کما کان و الآن کائنٌ کما کان یعنى به عبارت امروزى وجود بارى با حفظ سِمَت در مرتبه‌ای که هست، شاغل به جمیع شغل‌ها و جمیع اشکالى مى‌باشد که در عالم وجود، وجود پیدا کرده است. دیده‌اید یک نفر هم امام جمعه است، هم نمایندۀ فقیه است، هم وکیل و استاندار است، هم رئیس‌جمهور است، هم وزیر دفاع است و هم پاسبان سر کوچه است؟! خلاصه همه چیز می‌شود و با حفظ سِمَت هرچه شما بخواهید انجام می‌شود! یک حفظ سِمَت بگیرید و تمام!